Ârif Süleyman

Ârif Süleyman kimdir?

Ârif Süleyman, 18. yüzyılda Türkçe şiirleri yanında Arapça ve Farsça birikimiyle anılan klasik divan şairidir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, asıl adının Süleyman olduğunu, Ârif mahlasını kullandığı için Ârif Süleyman ya da Süleyman Ârif olarak tanındığını kaydeder.

Dîvânı kaside, gazel ve musammat gibi biçimleri bir araya getirir; TEİS gazellerin sayısını 146 olarak verir ve kasidelerle musammatların da önemli bir yekûn tuttuğunu belirtir. Aynı madde şairin hattatlığıyla da tanındığını söyler.

Hayatı ve yaşadığı çevre

İstanbul'da doğdu; doğum tarihi kaynaklarda kesinleşmemiştir. Babası, III. Ahmed'in sadrazamlarından Mehmed Paşa'nın kethüdalığı ve mîrâhûr-ı şehriyarîliği görevlerinde bulunmuş Hasan Ağa b. İbrahim Ağa'dır.

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre silahdar kâtipliği, süvari mukabeleciliği ve defter eminliği gibi görevlerde bulundu. 1183/1769 yılında Silistre'ye bağlı İsakça'da bir sefer sırasında öldü ve aynı yere gömüldü.

Dîvânı, Reisülküttap Ârif'e atfedilerek Dîvân-ı Ârif Reisülküttâb adıyla Kahire'de basılmıştır (1258/1844). Başlıktaki bu Reisülküttâb kaydı, eserin başka Ârif mahlaslı şairlerle karıştırılmasına yol açmıştır; yazma nüshalar ve tenkitli metin karşılaştırmaları ana gövdenin Ârif Süleyman'a ait olduğunu göstermiştir.

Dîvân dışındaki eserleri şairin dinî ve mesnevi tarafını gösterir: Hakanî'nin Hilye'sine nazire olarak 1758'de yazılmış 463 beyitlik bir Hilye, Dîvân nüshasında bulunan 187 beyitlik bir Mi'râciyye ve 129 beyitlik Farsça Regâ'ibiyye. TEİS onu üç dilde şiir söylemeye kadir, nüktedan ve bilgili biri olarak tanıtır; Farsçayı şiir söyleyebilecek derecede bildiğini, Sâ'ib'in şiirlerine tahmisler yazdığını kaydeder.

Kaynaklar onu yalnız şair olarak anmaz: TEİS'e göre şiir ve nesirde akranlarından öne çıkmış, özellikle sülüs, nesih ve talik yazı başta olmak üzere hüsn-i hat ile tezhipteki maharetiyle de devrinde tanınmıştır. Dîvân'ın yazma nüshalarından biri Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi bölümünde 2656 numarada bulunur; Bursalı Mehmed Tâhir'in eseri Reisülküttâb Ârif Dîvânı'nın başında basılmış sayan kaydı ise TEİS'te yanlış olarak işaretlenir.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, şiirlerinde devrine göre sade sayılabilecek bir dil kullandığını, ayrıca hikemî ve Sebk-i Hindî tarzında söylenmiş şiirleri bulunduğunu belirtir. Kısa kıtalarda klasik aşk şiirinin söz varlığını tek bir güzel portresi çevresinde yoğunlaştırır.

Aynı madde kendisinden önceki veya çağdaşı şairlerden etkilendiğini, özellikle Fuzûlî, Nâbî, Nâ'ilî, Nedîm, Sâbit, Vehbî ve Zâtî gibi birçok şairin şiirini tanzir ve tahmis ettiğini kaydeder; bu ilişkiler şiirinin 18. yüzyıl divan çevresi içindeki yerini gösterir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Dîvân146 gazelin yanında kaside ve musammatları içeren, arada Farsça şiirlerin de bulunduğu eser; Kahire'de 1258/1844'te basıldı.
• HilyeHakanî'nin Hilye'sine nazire olarak 1758'de yazılmış 463 beyitlik mesnevi.
• Mi'râciyyeDîvân nüshasında yer alan 187 beyitlik mesnevi.
• Regâ'ibiyye129 beyitlik, on beş bölümden oluşan Farsça eser.

Edebiyat tarihindeki yeri

Ârif Süleyman'ın Dîvânı, aynı mahlası kullanan şairler arasındaki atıf sorunlarını metin tanıklarıyla çözmenin ve 18. yüzyıl şiir çeşitliliğini izlemenin kaynaklarındandır: basma nüshanın kapağındaki Reisülküttâb kaydının nasıl yanlış bir şaire yol açtığı, klasik metinlerde mahlas benzerliğinin ne kadar dikkat gerektirdiğini gösterir.