Arşî

Arşî kimdir?

Arşî, 16. yüzyılda yaşamış bir Hurûfî şairidir. Asıl adı bilinmiyor; şiirlerinde kendini yalnız Arşî mahlasıyla, bazen de Arşî Dede diye anar. Tezkirelerde hakkında bir kayıt yoktur, dolayısıyla hayatına dair bilinenlerin neredeyse tamamı kendi divanından çıkarılmıştır.

Sadettin Nüzhet Ergun onu “16. asrın meşhur Hurufîlerinden” sayar ve Bektaşîliğe bağlı olduğunun tek bir manzumeden anlaşıldığını söyler: ilk beyti büyük bir şöhret kazanan “Külâh-ı Hacı Bektâş-ı Veli'yi” gazeli. Arşivdeki metin de budur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılları kesin değildir. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi 1562'yi ölüm tarihi olarak verir; Ergun ise bu tarihin ölüm değil doğum tarihi olduğunu, divandaki bir gazelin başına düşülmüş “dokuz yüz yetmiş yıldan sonra âlem-i terkibe geldim” kaydından anlaşıldığını savunur. Aynı yıl iki farklı olaya bağlandığı için burada tek bir tarih yazılmadı; araştırmacıların birleştiği tek nokta şairin 16. yüzyılda yaşadığıdır.

Divanındaki izlerden bir süre Kerbelâ'da bulunduğu anlaşılıyor. Şeyhi, dönemin tanınmış Hurûfî şairi Muhîtî'dir; bunu şeyhinin vefatı üzerine yazdığı mersiyeden biliyoruz. Aynı şaire ait bir gazeli tahmis etmesi de bu bağlılığı gösterir.

Bir karışıklık kaydı: Esrar Dede, Hurûfî Arşî'nin yazma divanını görmüş ve onu Tireli Arşî ile birbirine karıştırmıştır. Ergun bu karışıklığı düzeltir — tezkirelerde Tireli Arşî'ye mal edilen beyitler Hurûfî divanında geçmez, divanda Mevlevîliğe işaret eden hiçbir özellik de yoktur.

Şiir anlayışı ve dili

Arşî'nin dinî manzumelerinde tek bir akîde konuşur: Fazlullah'ın Hurûfîliği. Kendisini “Ehl-i Fazl” saymakla açıkça övünür ve Fazlullah'tan başka bir mürşit adı anmaz. Buna karşılık divanı yalnız akîde şiiriyle dolu değildir; ladinî gazellerinde olgun, lirik bir söyleyiş bulunur.

Biçim dağarcığı geniştir: gazel, müstezad, müseddes, terkib-i bend, rubai, tuyuğ, nasihat için yazılmış bir mesnevi ve bir mersiye. Tuyuğları Nesîmî tarzındadır; ayrıca hatırı sayılır sayıda Farsça gazel de yazmıştır. Arapça ve Farsça tamlamalara sık başvurur.

Arşivdeki tek şiiri bu genel çerçevenin dışında durmaz ama başka bir dile bağlanır: Bektaşî tacı, kisve, secde ve “Kalû belâ” gibi tekke terimleriyle işleyen bir gazeldir. Harf ve yüz okumasına doğrudan gitmez; onun yerine giyinme ile bilme arasında bir bağ kurar. Şairi Bektaşî derlemelerine sokan da bu tek metindir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânMürettep divan. İki bin beş yüz beyti aşar; gazeller, müstezadlar, müseddesler, terkib-i bendler, rubailer, tuyuğlar, mesnevi tarzında bir nasihatname ve şeyhi Muhîtî için yazılmış bir mersiye içerir. Çeşitli kütüphanelerde birden çok yazması bilinir.
• Farsça şiirlerDivanında bir hayli Farsça gazel bulunur; kaynaklar bunları ayrı bir eser saymaz ama şairin iki dilde yazdığını kaydeder.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki tek şiirin kaynağı bu derlemedir: Sadettin Nüzhet Ergun Arşî bölümüne yalnız bir manzume koymuştur ve metin Türkçe Vikikaynak'taki 144583 numaralı sürümden aktarıldı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Arşî'nin adı bugün iki ayrı listede birden geçiyor: Hurûfî şairleri arasında, mürettep divanıyla; Bektaşî şairleri arasında ise tek bir gazelle. İkinci kayıt tamamen “Külâh-ı Hacı Bektâş-ı Veli'yi” manzumesine dayanır ve Ergun'un derlemesi bu manzumeyi seçtiği için sonraki bütün Bektaşî antolojilerine geçmiştir. Kendi çağında güçlü bir kalem sayıldığı, Hurûfî neşesiyle söylediği şiirlerin şöhret kazandığı kaydedilir; buna karşılık tezkirelerde tek satır yer almaması, hayatının bugün hâlâ divanından tahmin edilmesine yol açıyor. Esrar Dede'nin onu Tireli Arşî sanması da aynı boşluğun sonucudur. Arşivde bu yüzden hangi metnin hangi derlemeden ve hangi sürümden alındığı her şiirin yanında gösteriliyor.