Fâzılî

Fâzılî kimdir?

Fâzılî, 16. yüzyılda yaşamış bir Bektaşî şairidir. Şiirlerinde “Fâzılî” mahlasını kullanır; asıl adı, doğum ve ölüm yılları bilinmiyor.

Sadettin Nüzhet Ergun, “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” derlemesinde hayatı hakkında tezkirelerde bilgi bulamadığını yazar ve elindeki tek biyografik ipucunu verir: Kafzade Fâizî, şairin Kalenderîlerden olduğunu işaret etmektedir. Ergun aynı yüzyılda yazılmış mecmualarda epeyce şiirine rastladığını söyleyip birkaçını derlemesine alır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yeri, tarihler, aile ve öğrenim hakkında kaynaklarda hiçbir kayıt yok; TEİS maddesi de doğum ve ölümü soru işaretiyle verir. Tarihlendirmenin dayanağı, şiirlerinin 16. yüzyılda yazılmış mecmualarda bulunmasıdır.

Elde tek bir biyografik ipucu var ve iki kaynak onu iki farklı kelimeyle aktarır. Ergun, Kafzade Fâizî'ye dayanarak şairin Kalenderîlerden olduğunu söyler; TEİS maddesi aynı kaydı “gezginci dervişlerden” diye verir. İki ifade birbirini dışlamaz — Kalenderîlik, yerleşik tekke düzeni yerine gezginciliği ve toplumsal kurallara aldırmamayı benimseyen bir zümredir — ama biri ötekinin yerine geçirilmemelidir; bu künyede ikisi de kaydedildi.

Ad benzerliği burada özel bir dikkat gerektiriyor. Aynı antolojide hemen sonraki sayfada yer alan Fazlî ayrı bir şairdir: o da 16. yüzyıl Bektaşîsi, o da Hurufî-Alevî neşesindedir ve mahlası aynı kökten gelir. Dahası iki şairin ortak bir söyleyişi vardır: Fâzılî'nin “Mushaf-ı Hak’dır ki her harfi bin âyettir bana” mısraı ile Fazlî'nin “Beyân-ı mushaf-ı hüsnün ki her harfi bin âyettir” matla'ı neredeyse aynıdır, kafiye aileleri de örtüşür. Bu yüzden bu arşivde iki şairin metinleri ayrı kaynak sayfalarından, ayrı kayıtlar olarak alınmıştır.

Şiir anlayışı ve dili

Aruzu rahat kullanır ve kalıp çeşitliliği gösterir. Buradaki üç gazelinin ikisi Fâilâtün'ün üç kez tekrarlanıp Fâilün ile bittiği on beş birimlik kalıpta, biri ise Mefâîlün Mefâîlün Feûlün kalıbındadır; sonuncusunun on sekiz dizesinin on sekizi de kalıba eksiksiz oturur. Kaynaklar da aruzu başarıyla kullandığını ayrıca kaydeder.

Şiirinin merkezinde Hurufî yüz okuması vardır ve bunu sistemli biçimde işletir. Sevgilinin kirpiği, kaşı, saçı, ağzı, dudağı ve dişleri Hakk'ın mushafı sayılır; zülf bir ayetle, yanak başka bir ayetle şerh edilir; kaş mihrap, yüz namazgâh olur. Dikkat çeken şey yönün tersine çevrilmesidir — yüz ayetle değil, ayet yüzle açıklanır.

İbadet diline ait terimleri istiare malzemesi olarak kullanır: tavaf, Kâbe, mihrap, müsallâ, secde. Buna karşılık aşkı bir tutku olarak değil bir bilgi yolu olarak kurar; bir gazelinde âşığın derdi cehalet, şifası ise sevgilinin sözüdür. Rakip, nâdan ve cühhâl gibi karşı taraf adlandırmaları da bu bilgi ekseninin uzantısıdır: karşı çıkan kötü değil, anlamayandır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Üç gazelMüstakil bir divanı bilinmiyor. Ergun, aynı yüzyıla ait mecmualarda epeyce şiirine rastladığını söyler ama derlemesine yalnız birkaçını alır; Turgut Koca'nın derlemesi de şaire yer verir. Bu arşivdeki üç metin, Ergun'un neşrinin Vikikaynak'taki transkripsiyonundan alınmıştır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Hurufî gazeller“Saçının zıll-ı hümâsı tâc-ı devlettir bana” ve “Matla’-ı hüsnünde tâli’ oldu tâ şems-i duhâ” gazelleri, sevgilinin yüz hatlarını harf harf okuyan Hurufî geleneğin derli toplu örnekleridir.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Fâzılî'nin bıraktığı iz, 16. yüzyıl Bektaşî mecmualarında yaygın olan Hurufî yüz okumasının aruzla ve kusursuz gazel biçimiyle yazılmış birkaç örneğidir. Ergun mecmualarda “epeyce” şiirine rastladığını söylediği hâlde derlemesine yalnız birkaçını almıştır; yani bilinen metinler, dolaşımda olanın küçük bir kısmıdır ve cönk ile mecmua taramaları bu sayıyı artırabilir. Şairin bugünkü görünürlüğü tümüyle derlemecilere bağlıdır: yirminci yüzyılda Sadettin Nüzhet Ergun ile Turgut Koca'nın antolojileri olmasa adı yalnız el yazması mecmua kayıtlarında kalırdı. Adının taşıdığı asıl risk ise unutulmak değil, aynı antolojide komşu sayfada duran Fazlî ile karışmaktır; iki şairin ortak bir mısra kalıbı bulunduğu için, metinlerin hangi kaynak sayfasından ve hangi sürümden geldiğini göstermek kimliği korumanın tek güvenilir yolu olarak duruyor.