Misalî

Misalî kimdir?

Misalî, 16. yüzyılın tanınmış Hurûfî şairlerindendir ve Bektaşîliğe bağlandığı anlaşılır. Sadettin Nüzhet Ergun onu derlemesine yalnız bir manzumeyle alır — Hacı Bektaş Velî için yazılmış bir muhammes — ve hayatı için okuru kendi Hurufî Şairleri kitabına gönderir.

Hurûfîlik onun şiirinde bir süs değil bir okuma yöntemidir: yüz, üzerine yazı yazılmış bir levha sayılır; harfler ve ebced hesabı bilgiye giden yolun aletidir. Arşivdeki muhammes tam bu çerçeveyi kullanır ve bir velî methiyesini yüz okumasıyla kurar.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Kimliği tartışmalıdır. TEİS maddesi Misalî mahlasını kullanan şairi, asıl adı Cafer olan ve Budin'de medfun bulunan Gül Baba ile aynı kişi sayar; bu kayda göre şair birçok sefere katılmış bir Bektaşî dervişidir ve 948/1541 Budin Seferi'nde ölmüştür. Türbesi bugün Budapeşte'de Gül Tepe (Rózsadomb) denen yerdedir.

Doğum yeri ve yılı için elde kesin bilgi yok. Rivayetler ayrılır: Evliya Çelebi Merzifon'u, Tahir Erdem Uluborlu'yu (İsparta) verir. Ergun ise şairin hayatı hakkında hiçbir şey söylemez; yalnız 16. yüzyılın meşhur Hurûfîlerinden olduğunu ve Bektaşîliğe intisabının anlaşıldığını yazar. Bu yüzden burada doğum tarihi yazılmadı ve ölüm yılı da bir hüküm olarak değil TEİS'in kaydı olarak verildi.

Misalî mahlaslı Hurûfî şairin Budin'de ölen Gül Baba ile aynı kişi olup olmadığı araştırmacılar arasında kesinleşmiş değildir; farklı çalışmalar bu özdeşleştirmeye ihtiyatla yaklaşır. Arşiv bu tartışmayı gizlemek yerine kaydediyor: elimizdeki metnin tanıklığı kesin, metnin arkasındaki hayatın ayrıntıları değil.

Şiir anlayışı ve dili

Şiirinin yöntemi harf üzerinden kurulur. Elif dervişin hırkasındaki dik çizgi ile harflerin ilkine aynı anda gönderir; “hat” hem yüzdeki çizgi hem yazı demektir; ebced ise adı sayıya, sayıyı anlama çeviren hesaptır. Bu sözlükle yazılan bir methiyede övülen kişi anlatılmaz, okunur.

Arşivdeki muhammes klasik methiye kalıbını Hurûfî içerikle doldurur: dokuz bendin hepsi aynı nakaratla kapanır ve Hacı Bektaş Velî'yi “velîler cemininin mumu” diye anar. Bendler arasında bir ilerleme vardır — yüzden türbeye, türbeden göklerdeki Beyt-i Ma'mûr'a, oradan on iki imamın adlarına.

Dili ağırdır ve Arapça-Farsça tamlamalarla yürür; ölçü baştan sona remeldir (Fâilâtün ×3 + Fâilün). Buna karşılık kaynak metin düzgün değildir: nakaratın imlâsı bendden bende değişir, bir bendde tamlama eki düşer, bir bendde kafiye tutmaz. Arşiv bu aksaklıkları düzeltmeden yayımlar ve her birini şiirin kaynak notunda gösterir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DivanTEİS kaydına göre 595 gazel, 125 rubai ve başka nazım şekillerinden oluşur. Gölpınarlı'nın Hurûfî metinleri kataloğuna göre en eski nüshası Millet Kütüphanesi Ali Emîrî koleksiyonundadır ve 985 tarihlidir.
• Feyz-nâmeBir mukaddime ve otuz iki bölümden oluşan mesnevi; Hurûfî şiir mecmualarına da girmiştir.
• Risâle-i BesmeleBesmelenin faziletlerini Hurûfî inanç ve esaslarıyla birlikte anlatan mensur eser.
• Miftâhu'l-GaybDünya ve âhiret mutluluğunu ve ona götüren yolları konu edinen eser; Fatih Usluer metin ve açıklamasını yayımlamıştır.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki muhammesin kaynağı bu derlemedir; metin Türkçe Vikikaynak'ın 144581 numaralı sürümünden aktarıldı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Misalî'nin adı bugün iki ayrı yerde yaşıyor: Hurûfî metin araştırmalarında bir eser sahibi olarak ve Bektaşî nefes derlemelerinde bir methiye şairi olarak. Divanının ve mensur risâlelerinin çokluğu, Hurûfîliğin 16. yüzyılda yalnız bir gizli öğreti değil yazılı bir edebiyat olarak da sürdüğünü gösteriyor; Balkanlar'daki yayılışında bu metinlerin payı vardır. Öte yandan onu Budin'de medfun Gül Baba ile birleştiren kayıt, bir şairin adının bir türbe etrafındaki anlatıyla nasıl birleşebildiğinin de örneğidir — halk anlatısı ile kütüphane kataloğu aynı ada bakıp farklı hayatlar kurabiliyor. Arşiv bu yüzden ölüm yılını bir veri olarak değil, kaynağı gösterilmiş bir kayıt olarak veriyor ve şiirin kendisini birincil tanıklık sayıyor.