Ey Yüzün Nârından Erdi Nûra Hurşîd-i Celi

Dokuz bendin hepsi aynı nakaratla kapanır ve Hacı Bektaş Velî'yi “velîler ceminin mumu” diye anar. Methiye önce yüzü bir ışık kaynağı sayarak Hurûfî okumayı kurar, sonra türbeyi bir cennet bahçesine çevirir, en sonunda da on iki imamı tek tek sayarak övgüyü bir soy zincirine bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey yüzün nârından erdi nûra hurşîd-i celi

   Vey velayet gülşeninin verd-i gûyâ bülbüli

   Sana keşf oldu Süleyman gibi her mürgin dili

   Ey ki her câya erişmiştir velâyâtın eli

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Veli

   1Ey yüzünün ateşinden parlak güneş nûra kavuşan;

   2ey velâyet gül bahçesinin, açılan gülün bülbülü;

   3her kuşun dili sana Süleyman'a olduğu gibi açıldı;

   4ey velâyetinin eli her yere erişmiş olan —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   İlk dize sırayı tersine çevirir: ışığı veren güneş değil, güneşin ışığı ondan alması beklenen yüzdür. Hurûfî çerçevede yüz okunacak bir levhadır ve methiye tam oradan başlar. Süleyman'ın kuş dilini bilmesi ise velâyetin kapsamını anlatan hazır bir mazmun; nakarat da mumu ortada duran bir cem sahnesi kurup dokuz bendin çerçevesini çizer.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ravza-i firdevsdir âlî makam-ı meşhedin

   Ey yüzün levhinde izhâr etti sırr-ı eşhedin

   Ârif-i zât oldu kim ders etti harf-ı ebcedin

   Sırr-ı Yâsin Şâh Ali’nin mu’cizâtı Ahmed’in

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektaş-i Velî

   1Türbenin yüce makamı bir firdevs bahçesidir;

   2ey yüzünün levhasında şehadet sırrını açığa vuran.

   3Senin ebced harfini ders edinen, zâtın ârifi oldu;

   4Yâsin'in sırrı Şah Ali'nin, mucizeleri Ahmed'indir —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Bend, mekândan yüze, yüzden harfe iner. “Levh” hem yüz hem üzerine yazı yazılan tablet demektir; ebced ise harflerin sayı değeri, yani Hurûfî okumanın aleti. Bu yüzden burada bilgiye giden yol kitaptan değil bir yüzden geçiyor. Nakaratın imlâsı bu bendde değişir ve kaynakta “Hacı Bektaş-i Velî” diye dizilmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kisvetin üstünde olan ey elif ey nûr-i zât

   Hâlik-ul-eşyâya dâl olmuşdürür ey Hak sıfât

   Mahzen-i kân-ı velâyet menba’-i her mu’cizât

   Cümle eşyâ misl-i tendir ya’ni kim sensin hayât

   Şem’-i cem’- evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1Ey hırkanın üstündeki elif, ey zâtın nûru;

   2ey Hakk'ın sıfatı, eşyayı yaratana delil olmuşsun.

   3Velâyet madeninin hazinesi, her mucizenin kaynağı;

   4bütün varlıklar bir beden gibidir, yani hayat sensin —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Elif hem harflerin ilki hem dervişin hırkasına dikilen dik çizgidir; iki anlam burada üst üste biner ve kılık doğrudan bir harfe dönüşür. Sonraki dize aynı hattı “dâl” harfiyle sürdürerek delil kelimesini de çağırır. Son dize âlemi tek bir bedene benzetip velîyi o bedenin canı sayar. Kaynak bu bendde nakaratın tamlama ekini düşürmüş (“Şem’-i cem’- evliyâ”); olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Lâldir vasf etmede vasfını halk-ı Künfekân

   Şâhbâz-ı Lâmekân’sın Sana arşdır âşiyan

   Gün gibi oldun velâyât ile meşhûr-i cihân

   Tapuna münkad olupdür arş ü ferş ü ins ü can

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1“Ol” emriyle yaratılmış halk, seni anlatmakta dilsizdir;

   2mekânsızlığın doğanısın, yuvan arştır.

   3Velâyetinle güneş gibi bütün cihanda ünlendin;

   4arş da yer de insan da can da senin katına boyun eğmiştir —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Methiyenin klasik hamlesiyle açılıyor: övülecek kişi anlatılamaz, çünkü anlatacak olan da onun gibi yaratılmıştır. Ardından bir kuş imgesi gelir — doğan, yuvası arş olan bir avcı kuştur; “Lâmekân” ise mekânı olmayan Tanrı katı. Son dizedeki dörtlü sayım (arş, ferş, ins, can) övgüyü yukarıdan aşağı bütün varlık düzenine yayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Tavf eder saf saf melekler meşhedin gülzârını

   Zât-ı Bârî’nin çü sende görelim dîdârını

   Gözleri açıldı kim gördü yüzün envârını

   Hak sana erzâni kıldı mahzen-i esrârım

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1Melekler saf saf, türbenin gül bahçesini tavaf eder;

   2yaratıcının yüzünü madem sende görüyoruz.

   3Yüzünün nûrlarını gören kimsenin gözleri açıldı;

   4Hak sırlar hazinesini sana lâyık gördü —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Türbe bu bendde Kâbe'nin yerine geçer: tavaf eden melekler, saf tutan bir hac sahnesi kurar. Üçüncü dize Hurûfî önermesini yeniden söyler — görmek bir bilgi biçimidir, yüzü gören gözü açılmış sayılır. Dördüncü dize kafiyeyi tutmaz; “esrârını” beklenirken kaynakta “esrârım” yazılıdır ve düzeltilmedi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Beyt-i ma’mûr-i semâyî sahn-ı ravzandır senin

   Serbeser envâr-ı Zât-ı Kibriyâ cân ü tenin

   Revnakı sensin cihânın âb-ı rûyi gülşenin

   Mehbit-i Rûh-ül-emîn olsa aceb mi meskenin

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1Gökteki Beyt-i Ma'mûr senin türbenin avlusudur;

   2canın da tenin de baştan başa ulu zâtın nûrlarıdır.

   3Cihanın parlaklığı sensin, gül bahçesinin yüz suyu;

   4meskenin Cebrail'in indiği yer olsa şaşılır mı? —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Bir önceki bend türbeyi Kâbe yapmıştı; bu bend onu göklerdeki Beyt-i Ma'mûr'a bağlayarak yükseltir. “Âb-ı rûy” hem yüz suyu hem itibar demektir, yani bahçeyi güzel gösteren şey onun onurudur. Son dize bir soruyla kapanır ve övgüyü bir iddia değil bir mantık sonucu gibi sunar: burası vahyin indiği yer olsa neresi şaşırtıcı olurdu?

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Tavf edenler ravzanı bir kerre ey nûr-i İlâh

   Bin Hac-ı ekber sevâbır buliserdir ez İlâh

   Ey yüzün hattından izhâr etti sırr-ı Lâ İlâh

   Sen velâyet şâhısın kim bendelerdir mihr ü mâh

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1Ey Allah'ın nûru, türbeni bir kez tavaf edenler

   2Allah'tan bin büyük hac sevabı bulacaktır.

   3Ey yüzünün çizgisinden “Lâ ilâhe” sırrını açığa vuran;

   4sen velâyetin şahısın, güneş ile ay senin kulundur —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   İlk iki dize doğrudan bir sevap hesabı yapar ve türbe ziyaretini hacca denk sayar; bu, tekke methiyelerinin en tartışmalı damarıdır. Üçüncü dize yine yüze döner: “hat” hem yüzdeki çizgi hem yazıdır, kelime-i tevhidin sırrı da o çizgide okunur. Kaynakta “sevâbın” yerine “sevâbır” dizilmiş; dokunulmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Mustafâ vü Mürtazâ vü Hazret-i Şâh-ı Hasen

   Hem Hüseyn-i Kerbelâ envâr-ı zât-ı Zülminen

   Hem Ali vü hem Muhamed Ca’fer imâm-ı zemen

   Mûsi-i Kâzım Ali Mûsâ Rızâ’sın der sünen

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1Mustafâ, Mürtazâ ve Hazret-i Şah Hasan;

   2hem Kerbelâ'nın Hüseyin'i, lütuf sahibi zâtın nûrları;

   3hem Ali, hem Muhammed, hem de zamanın imamı Ca'fer;

   4sünnete göre Mûsâ Kâzım'sın, Ali Mûsâ Rızâ'sın —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Methiye burada bir isim listesine dönüşür: Hz. Muhammed'den başlayıp imamları sırayla sayar ve her adı doğrudan Hacı Bektaş'a yükler. Bu, övgüyü bir kişiye değil bir zincire bağlama yöntemidir — velî, silsilenin toplamı sayılır. Kaynak bu bendde “Muhamed” ve “Mûsi-i Kâzım” yazımlarını taşıyor; korundu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Hem Muhammed hem Ali vü hem Hasen sultân-ı din

   Mehdi-i sâhib zamansın sırr-ı Rabb-ül-âlemin

   Âl ü evlâd-ı Ali kutb-i semâvât ü zemin

   Ey Misâli rahmetullahi aleyhim ecmain

   Şem’-i cem’-i evliyâ ey Hacı Bektâş-ı Velî

   1Hem Muhammed, hem Ali, hem de dinin sultanı Hasan;

   2zamanın sahibi Mehdî'sin, âlemlerin Rabbinin sırrı.

   3Ali'nin soyu ve evlâdı, göklerin ve yerin kutbudur;

   4ey Misâlî, Allah'ın rahmeti hepsinin üzerine olsun —

   5ey velîler cemininin mumu, ey Hacı Bektaş Velî.

   Sekizinci bendde başlayan sayım burada Mehdî'ye kadar uzanır ve zincir kapanır. Mahlas dizesi ise bir iddia getirmez, Arapça bir dua cümlesiyle yetinir: şair kendini övgünün öznesi değil, saydığı adların ardından âmin diyen kişi olarak bırakır. Muhammes böylece bir methiye olarak açılıp bir salavat gibi kapanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle