Nemâyî

Nemâyî kimdir?

Nemâyî, 16. yüzyılda yaşamış bir Hurûfî-Bektaşî şairidir. Asıl adı bilinmiyor; kaynaklarda yalnız şiirlerinde kullandığı mahlasla anılır. Hayatına dair elde tek bir belge, tek bir tezkire kaydı yoktur — bilinen tek kesin bilgi ölüm yılıdır.

Şiirleri kitap hâlinde değil, elden ele çoğaltılan Bektaşî mecmualarında dolaştı. Bu metinlerde iki damar birlikte yürür: harfleri ve insan yüzünü okumaya dayanan Hurûfî düşünce ile Hz. Ali'ye ilâhî sıfatlar yükleyen Bektaşî söyleyişi.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yılı, doğum yeri ve asıl adı bilinmiyor. Sadettin Nüzhet Ergun antolojisinde onun için doğrudan "tezkirelerde hayatı hakkında malûmata rastlamadım" der; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki madde de aynı boşluğu "hayatı hakkında bilgi yoktur" diye kaydeder. Elimizdeki tek tarih, ölüm yılıdır.

O tarih de tek bir kaynaktan gelir. Kafzâde Fâizî, Zübdetü'l-eş'âr adlı tezkiresinde şairin 1005/1596'da öldüğünü bildirir ve ölüm tarihi olarak bir mısra kaydeder. Ergun bu mısrayı kitabına Arap harfleriyle basmış; TEİS maddesi ise okunuşunu "Bakmayub âyine-i dehre Nemâyî gitti" olarak verir. Ebced hesabıyla düşürülmüş bir tarih mısraıdır, yani rakam mısranın harflerinde gizlidir.

Şairin hangi tekkeye bağlı olduğu, nerede yaşadığı, geçimini neyle sağladığı hakkında hiçbir kayıt yok. Bilgi eksikliği bu şair için istisna değil kuraldır: Ergun'un derlemesindeki Bektaşî şairlerinin çoğu için aynı cümle tekrarlanır. Bu arşiv, boşluğu doldurmak yerine olduğu gibi bildiriyor.

Şiir anlayışı ve dili

İki manzumesi de aruzla yazılmıştır ve ikisi de gazel biçimindedir — yani halk şiiri değil, divan tekniği kullanan bir tekke şairidir. Biri on altı heceli hezec (Mefâîlün ×4), öteki on beş heceli remel (Fâilâtün ×3 + Fâilün) kalıbındadır.

Yöntemi tekrar üzerine kuruludur. "Sensin yâ Ali" redifli gazelde on iki beytin hepsi aynı yüklemle kapanır ve her beyit Hz. Ali'ye başka bir sıfat yükler: yaratılıştan önceki nur, miraçta görülen yüz, Hayber'in kapısını söken kol, kevser sâkîsi. Anlam beyitten beyite ilerlemez, aynı hüküm başka bir örnekle yeniden kurulur; şiir bir liste gibi değil, bir zikir gibi büyür ve mahlas beyti bunu "vird" kelimesiyle kendisi söyler.

İkinci damar Hurûfîliktir ve süs değil yöntemdir. Yüz okunacak bir yazıdır: "hat" hem çizgi hem yazı demektir, Fâtiha'nın yedi âyeti yüzdeki hatlarla eşlenir, "Fazl" kelimesi hem Hakk'ın lütfunu hem öğretinin adını taşır. "Ben ol anka-yi lâhûtum" gazelinde ise konuşan ben, kıssaların nesnesi olmaktan çıkıp öznesi olur: İsa'nın nefesi onun sözüdür, Hızır o'dur, Tûr dağı kendi vücudur.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Bektaşî Şairleri ve NefesleriŞairin bugün erişilebilir iki manzumesi bu derlemededir; Sadettin Nüzhet Ergun onları Bektaşî mecmualarından almıştır. Arşivdeki metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144567 numaralı sürümden aktarıldı.
• Zübdetü'l-eş'ârKafzâde Fâizî'nin tezkiresi. Şairin ölüm yılını (1005/1596) bildiren ve ebcedle tarih düşüren mısrayı kaydeden tek eski kaynaktır; Nemâyî hakkındaki bütün tarih bilgisi bu kayda dayanır.
• Bektaşî mecmualarıMüstakil bir divanı bilinmiyor. Şiirlerine geç dönemde derlenen Bektaşî mecmualarında rastlanır; Turgut Koca'nın 1990 tarihli derlemesi de aynı metinleri verir. Mecmua yoluyla dolaşan bir metnin şaire aidiyeti kesinleştirilemez.

Edebiyat tarihindeki yeri

Nemâyî'nin adı bir eserle değil, iki manzumeyle ve bir ölüm tarihiyle ayakta kaldı. Şiirlerini tezkireler değil Bektaşî mecmuaları taşıdı; kitap hâline gelmeleri de 20. yüzyılda, Sadettin Nüzhet Ergun'un antolojisini yayımlamasıyla oldu. "Sensin yâ Ali" redifli gazeli bu antolojiden sonra Turgut Koca'nın derlemesine ve oradan Bektaşî repertuvarına dair çalışmalara geçti, yani metnin bilinirliği doğrudan derlemecilerin çalışmasına bağlı. Öte yandan mecmua yoluyla dolaşmış bir metnin şairine aidiyeti hiçbir zaman belge düzeyinde kanıtlanamaz; bu arşiv de bu yüzden her şiirin yanında hangi derlemenin hangi sürümünden alındığını gösteriyor. Hurûfîliğin Bektaşî şiirine ne kadar derin girdiğini görmek isteyen için bu iki metin, yazarı hakkında hiçbir şey bilinmemesine rağmen kullanışlı bir örnek olmayı sürdürüyor.