Bir Zamân Seyyâh İdüp ‘Âlemde Devrân Olayım

Sevgilinin bastığı yerde toprak olmayı isteyen seyyah gazeli, bin canı, soyu ve beden ülkesini feda edip şevk kandilinde pervane olmayı anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir zamân seyyâh idüp ‘âlemde devrân olayım

   Kande yâriñ basdığı yerlerde yeksân olayım

   1Bir zaman âlemde gezgin olup dolaşayım.

   2Sevgilinin bastığı her yerde toprakla bir olayım.

   Yolculuk baştan bir sınırla çizilir: gezilecek yer bütün âlem değil, sevgilinin ayak bastığı yerlerdir. Seyyahlık böylece keşif olmaktan çıkıp iz sürmeye dönüşür. Varılacak nokta da bir menzil değil, o izin üstünde toprakla eşitlenmektir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Keşki biñ cânım olup ‘ışkıñla kılsaydım fedâ

   Asl u nesli ben anıñ zâtına kurbân olayım

   1Keşke bin canım olsa da aşkınla feda etseydim.

   2Soyumu sopumu onun Zât'ına kurban edeyim.

   ‘Keşki’ ile açılan beyit verilebilecek olanın azlığından yakınır: bir can yetmez, bin can gerekir. İkinci dize bedeli soya doğru büyütür — feda edilen artık kişi değil, geldiği hattır. Kurban böylece tek bir ömrün vazgeçişi olmaktan çıkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ben bu yâriñ ‘ışkına rüsvâye geldim ‘âleme

   Hem dahı dîvâne oldum bir de ‘üryân olayım

   1Bu sevgilinin aşkıyla dünyada rezil olmaya geldim.

   2Divane oldum; bir de çıplak olayım.

   Beyit üç aşamayı sıraya koyar: rüsvâlık, divanelik, çıplaklık. Üçü de örtünün kalkmasıdır — önce itibar, sonra akıl, en sonunda giysi gider. ‘Geldim’ fiili ise bu düşüşü başa gelen bir kaza değil, dünyaya geliş sebebi olarak gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çün işitdim iki ‘âlem fahrı giydi çul ‘abâ

   Mahv idem ten mülkini köşkünde vîrân olayım

   1İki âlemin övüncünün çul aba giydiğini işittim.

   2Beden ülkesini yok edip köşkünde viran olayım.

   Gerekçe burada işitilen bir habere dayanır: en yüce sayılanın kaba yün giymiş olması. Şair bunu kendi bedenine uygular ve ‘ten mülkü’nü yıkmak ister. Köşk ile virane aynı dizede durur; yıkılan yapı terk edilmez, içinde kalınmaya devam edilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey güzel ben derde düşdüm kim baña dermân ide

   Sen benim derdimi dermân vir de dermân olayım

   1Ey güzel, derde düştüm; bana kim derman olacak?

   2Sen derdime derman ver de ben de derman olayım.

   Beyit derman sözcüğünü art arda çevirerek bir döngü kurar: derde düşen, derman arayan ve derman olmak isteyen aynı kişidir. Alınan şey hemen verilecektir; şifa burada saklanacak bir kazanç değil, elden ele geçmesi gereken bir emanet sayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şeyh Hulûsî sen bu ‘ışka bilmediñ mi tâ ezel

   Yandıram şevkıñ çerâğın hem de pervân olayım

   1Ey Şeyh Hulûsî, bu aşkı ezelden beri bilmiyor muydun?

   2Şevkinin kandilini yakıp pervane olayım.

   Son beyit şaire dönüp onu bilgisizlikle değil unutkanlıkla suçlar: aşk ezelden beri bilinmektedir. Kapanışta iki rol birden istenir — kandili yakan ve o kandile atılan. Yakanla yanan aynı kişi olunca, baştaki yolculuk kendi ateşinin başında biter.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle