Ey cemâli gonca-i dilde İrem cânâ ferîd

Sevgilinin yüzü gönül goncasında İrem, boyu eski bahçenin yetiştirmediği taze fidan olarak övülür. Siyah göz, kaş, al renk ve hışımlı bakış âşığın boyunu büker; ceylan bakış ve şirin söz canı hayran, dili suskun kılar. Aşk kadehi ve pervane yanışından sonra yüzdeki ben, Rum sahrasındaki “bir Hindî cirîd” kapalı yüzeyiyle anlatılır; kişi-nesne bağı kesinleştirilmez. Ömer nazardan korunma ve kötü düşünenlerin kahrolması için dua eder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey cemâli gonca-i dilde İrem cânâ ferîd

   Çekmemiş bâğ-ı kühen kaddin gibi bir nevresîd

   1Ey yüzü gönül goncasında İrem olan eşsiz sevgili;

   2Eski bahçe boyun gibi taze yetişmiş bir fidan vermedi.

   Yüz “gonca-i dil” içinde İrem olarak tasarlanır; içteki küçük çiçek cennet bahçesine açılır. “Bâğ-ı kühen” eski dünya bahçesidir ve sevgilinin kaddi gibi “nevresîd” yetiştirememiştir; eşsizlik zamanın tamamına yayılır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hâtırım aldın ele bin lûtfile şâd eyledin

   Ey güzeller serveri Mevlâ kıla ömrün mezîd

   1Gönlümü ele aldın, bin lütufla sevindirdin;

   2Ey güzeller başı, Mevlâ ömrünü artırsın.

   Gönlü “ele almak” hem sevindirmek hem egemenlik kurmak anlamı taşır; sevgili bunu bin lütufla yapar. Güzellerin “server”i diye yüceltilen kişiye karşılık konuşan Mevlâ’dan ömrünün “mezîd” olmasını diler, sahipliği duaya çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nedir ol çeşm-i siyâh ebrû yüzünde reng-i âl

   Hışmile baksan edersin âşıkın kaddini dâl

   1O siyah göz, kaş ve yüzündeki al renk nedir?

   2Öfkeyle baksan âşığın boyunu dal gibi bükersin.

   Siyah göz, ebru ve yüzdeki “reng-i âl” portreyi koyu çizgi ile kırmızı renkte kurar. Hışımlı bakış bu güzelliğin sert tarafıdır; âşığın kaddini “dâl” harfi gibi büker ve bakışı yazı biçimine dönüşen bedensel güç yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kudretinden şöyle kim öğmüş yaratmış Zülcelâl

   Tâbi’-i necmin senin ferhundedir bahtın saîd

   1Zülcelâl kudretiyle seni övüp böyle yaratmış;

   2Yıldızının tâbii... kutludur, bahtın mutludur [dizim kapalı].

   Yaratılış doğrudan Zülcelâl’in kudretine bağlanır; sevgilinin övgüsü ilahî sanatın övgüsüdür. “Tâbi’-i necmin senin ferhundedir” dizimi iyelik ve yüklem bakımından kapanmaz, fakat yıldızın kutluluğu ile bahtın “saîd” oluşu güvenle korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bakışın âhû sıfat hayrân eder cân ü teni

   Böyle dembeste kılan şîrin kelâmındır beni

   1Bakışın ceylan gibidir, canı ve bedeni hayran eder;

   2Beni böyle dili tutulmuş kılan şirin sözündür.

   Ceylan sıfatlı bakış can ile teni birlikte hayran bırakır; güzellik hem ruhsal hem bedensel etki taşır. Buna karşı konuşanı “dembeste” eden şey göz değil “şîrin kelâm”dır; tatlı söz, dili açmak yerine suskunluğa zorlayan paradoks kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Künc-i dil hâlî kalur gamdan kaçan görsem seni

   Tâzeler şevkin derûnum içre bir aşk-ı cedîd

   1Seni ne zaman görsem gönül köşesi gamdan boş kalır;

   2İçimde yeni bir aşk, coşkunu tazeler.

   Sevgili görüldüğünde “künc-i dil” gamdan boşalır; dar iç köşe arınan mekâna dönüşür. Ancak yalnız eski hüzün silinmez, “aşk-ı cedîd” doğar; her görüş aynı kişiye yönelik bağlılığı yeni bir coşku gibi tazeler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ehl-i diller câm-ı aşkın cür’asından kandılar

   Pertevi mihrin görüp pervâne gibi yandılar

   1Gönül ehli aşk kadehinin yudumundan kandı;

   2Sevginin ışığını görüp pervane gibi yandı.

   Aşk kadehinin tek “cür’a”sı gönül ehlini kandırır; az miktar bütünü doyurur. Mihrin “pertev”ini görenlerin pervane gibi yanması, doyum ile yanışı aynı içkide birleştirir; ışık beslerken ateş tüketir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ârızında fülfülün cânâ görenler sandılar

   Seyr içün sahrâ-yi Rûm’a çıktı bir Hindî cirîd

   1Ey sevgili, yüzündeki “fülfül”ü görenler sandı;

   2Rum sahrasına seyir için ‘bir Hindî cirîd’ çıktı [kişi-nesne bağı açık].

   Yüzdeki “fülfül” karabiber tanesi veya koyu ben çağrışımı taşır. “Bir Hindî cirîd” yüzeyinde Hindî’nin kişi, niteleme ya da başka rolü ve cirîdin eyleyen/nesne bağı tanıksız kapanmaz; açık karşılaştırma koyu noktanın Rum sahrası ölçeğine büyümesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Der ki bu Âşık Ömer ey hulku ahsen veçhi mâh

   Dilerim yavuz nazarlardan emîn etsin İlâh

   1Bu Âşık Ömer der: Ey huyu güzel, yüzü ay;

   2Allah’ın seni kötü bakışlardan korumasını dilerim.

   Mahlaslı dua sevgilinin “hulku ahsen” ve yüzünün ay oluşunu birlikte anar; ahlak ile görünüş aynı övgüdedir. “Yavuz nazar” dışarıdaki kötü bakıştır ve İlâh’ın koruması istenir; güzelliğin kamusal görünürlüğü nazar tehlikesi doğurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Kaddine iğri bakanın kameti olsun kütâh

    Sana kem sananları kahreylesin Rabbülmecîd

    1Boyuna eğri bakanın boyu kısa olsun;

    2Sana kötülük düşünenleri Rabbü’l-Mecîd kahretsin.

    Sevgiliye “iğri” bakmanın cezası bakanın kaddinin “kütâh” olmasıdır; kötü bakış bedensel kısalmayla karşılık bulur. Son dize kötülük düşünenleri Rabbü’l-Mecîd’in kahretmesini ister ve nazar duasını ilahî adalet bedduasıyla kapatır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle