Âşık Ömer

Âşık Ömer kimdir?

Âşık Ömer, 17. yüzyılda yaşamış bir saz şairidir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu hem saz hem kalem şairi sayar: hece ölçüsüyle koşma, semai ve destan söylerken divan şiirinin şekil ve türleriyle de çok sayıda aruzlu şiir yazmıştır.

Şiirleri kendi adına düzenlenmiş divan nüshalarında toplanmıştır. TEİS tahminen bin beş yüz civarında şiirinden söz eder ve Konya Mevlâna Müzesi'ndeki 366 varaklık nüshada 1242 şiir bulunduğunu bildirir; TDV İslâm Ansiklopedisi ise iki binden fazla şiir bıraktığını yazar. İki kaynak bu sayıda ayrılır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Asıl adı Ömer'dir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, matbu divanında hafız unvanıyla anılmasının Kur'an'ı hıfzettiğini gösterdiğini yazar ve Âşık Ömer dışında Adlî, Derviş Nihanî, Vehbî ile Vechî mahlaslarını sayar; TDV İslâm Ansiklopedisi başlangıçta Adlî'yi kullandığını, sonra Ömer mahlasını benimsediğini bildirir. Doğum yeri ve yılı kesinleşmemiştir: TEİS üç görüş aktarır; Bursalı Mehmed Tahir Aydın'ı, Sadettin Nüzhet Ergun Kırım'ın Gözlevesini, Fuad Köprülü Konya Hadim'in Gözleve köyünü önermiştir. Tarihte de Kemal Akça 1029/1619'u, Kırımlı araştırmacılar 1030/1621'i kabul eder; TDV ise Hadim'in Gezleve köyünde 1651'de doğduğu rivayetini doğruya en yakın bulur.

Öğrenimi iki kaynağın ayrıldığı yerdir. TEİS medrese öğrenimi gördüğünü, Arapça ve Farsça öğrendiğini, Hâfız Divanı'nı, Sa'dî'nin Bostan'ını ve Mevlânâ'nın Mesnevî'sini okuduğunu yazar. TDV ise resmî medrese tahsili görmediğini, Şerîfî adlı bir şairden ders aldığını ve Fuzûlî, Hâfız ile Sa'dî'yi okuyacak kadar kendini yetiştirdiğini söyler.

Devrin savaşları üzerine çok manzume yazması, Köprülü ile Ergun'u onun yeniçeri saz şairi olduğu sonucuna götürmüştür. TEİS hudut boylarında askerlerle bulunduğunu ve gezgin âşıklığı sebebiyle pek çok şehir gezdiğini kaydeder; TDV sınır kalelerinde bulunduğunu, savaşlara katıldığını ve şiirlerinden İstanbul, Bursa, Varna, Sakız, Sinop ile Bağdat'ı dolaştığının anlaşıldığını bildirir. Aynı madde, Mevlânâ'ya bağlılığıyla Hacı Bektaş'ı ziyaret etmesini birlikte değerlendirip onu Hacı Bektaş'a hürmet besleyen bir Mevlevî olarak tanımlar.

Ölüm tarihi 1119/1707 olarak Üsküdarlı Mevlevî Hasîb'in Risâle-i Vefeyât'ında ve Ayvansaraylı Hâfız Hüseyin'in 1197/1782'de hazırladığı divan nüshasında kayıtlıdır; Şükrü Elçin bu tarih düşürmenin işitmeye dayandığını, ölüm yılının 1707'den sonra aranması gerektiğini belirtir. Ölüm yeri çelişkilidir: divan nüshaları İstanbul'da Yemiş İskelesi'nde bir türbede metfun olduğunu kaydeder ve TDV bu rivayeti aktarır; Kırım rivayetleri ise altmış yaşından sonra Gözleve'ye döndüğünü ve 1707'de seksen altı yaşında orada öldüğünü bildirir.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, aruzlu şiirlerinde dilinin oldukça ağır ve divan edebiyatına yakın olduğunu, hece ölçüsüyle söylediği şiirlerinin ise aruzlulara göre daha canlı ve başarılı olduğunu yazar. TDV maddesi de hece vezniyle yazdıklarında daha başarılı olduğunu, aruzla yazarken divan şiirinin kalıplaşmış mazmunlarını kullandığını söyler. Kullandığı biçimler arasında koşma, semai, destan, gazel ve murabba sayılır.

Konu dağarı geniştir: TEİS aşk, tabiat, gurbet ve ölümün yanında din, tasavvuf ve tarihsel olayların da geniş yer tuttuğunu belirtir. Cehrin Kalesi'nin fethi ile Rus, Avusturya ve Venedik savaşlarına dair manzumeleri vardır; İstanbul ve semtlerini konu alan bir destanı bulunur.

Etkilendiği adları TEİS iki kümede sayar: divan şairlerinden Nesîmî, Fuzûlî, Bâkî ve Nef'î; saz şairlerinden Kâtibî, Kuloğlu, Kayıkçı Kul Mustafa ile çağdaşı Gazi Âşık Hasan ve arkadaşı Gevherî. Ahmed Paşa, Fuzûlî ve Atâî'ye nazireler söylemiştir.

Şiirlerinde musiki kültürü önemli yer tutar. TEİS bir şiirinin klasik Türk musikisi terimleri ve makamları üzerine kurulduğunu, tanbura çaldığının kayıtlara geçtiğini ve şiirlerinin pek çoğunun bestelendiğini yazar. TDV de şiirlerinin çeşitli meclislerde çalınıp okunduğunu, bazılarının ilâhi gibi tekke ve zâviyelerde terennüm edildiğini bildirir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DivanŞiirleri kendi adına düzenlenmiş divan nüshalarında toplanmıştır. TEİS şiir sayısını tahminen 1500 civarında verir; TDV iki binden fazla şiir bıraktığını yazar.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Divan nüshalarıTEİS beş yer sayar: Konya Mevlâna Müzesi nüshası (1780-1782 arası, 366 varak, 1242 şiir), Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki 1728 tarihli en eski nüsha, Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi'ndeki 1800 tarihli nüsha, Ankara Millî Kütüphane'de iki yazma ve British Library'de bir nüsha. TDV iki ana yazmayı Hüseyin Ayvansarâyî istinsahı ile Yahyâ Efendi Dergâhı nüshası olarak tanıtır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Sadettin Nüzhet Ergun neşriTDV, şairin hayatı ve şiirlerinin Sadettin Nüzhet Ergun tarafından 1936'da yayımlandığını kaydeder.

Edebiyat tarihindeki yeri

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, kendisinden sonra gelen saz şairlerinin Âşık Ömer'i usta kabul ettiğini yazar: Gevherî, Âşık Hasan, Levnî, Rûhî, Siyahî, Sevdayî, Sinanî ve Aşkî gibi âşıklar ona nazireler söylemiş, methiyeler yazmıştır; adı sonraki yüzyıllarda kaleme alınan Gubarî ve Hızrî şairnamelerinde de anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Gevherî ve Karacaoğlan'la birlikte Türk saz şiirinin önde gelen isimleri arasında sayar.