Bakmaz oldu yüzüme ol yâre nettim ey sabâ

Şair sabah rüzgârına sevgilinin neden yüzüne bakmadığını sorar; aşk ateşini, gazaplı kaş yayını, sonsuz yarasını ve demirden katı sevgiliyi anlatır. Rakibin hilesi, düşmanın etkisi ve ters talih karşısında yalvarışı sonuçsuz kalır; harap gönül sarayının hesabını Allah’a bırakıp çaresiz Ömer’e ne yaptığını sevgilinin söylemesini ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bakmaz oldu yüzüme ol yâre nettim ey sabâ

   Ol kamer rû lebleri sükkâre nettim ey sabâ

   1O sevgili artık yüzüme bakmaz oldu; ne yaptım ey sabah rüzgârı?

   2O ay yüzlü, şeker dudaklıya ne yaptım ey sabah rüzgârı?

   Açılış “bakmaz oldu” ile sevgilinin davranışındaki değişimi bildirir; konuşan suçu bilmediği için “nettim” sorusunu sabah rüzgârına yöneltir. “Kamer rû” ve “lebleri sükkâr” övgüleri sitemi kesmez: ay yüz ile şeker dudak hâlâ yüceltilirken bakışın geri çekilme nedeni ısrarla aranır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Aşkıle yandım yakıldım gel terahhum kıl deyu

   Lâle veş şîrin lebi güftâre nettim ey sabâ

   1‘Aşkıyla yandım yakıldım, gel merhamet et,’ dedim;

   2lale gibi tatlı dudağı söze gelsin diye ne yaptım ey sabah rüzgârı?

   Âşık kendi durumunu yanma fiillerini ikileyerek anlatır: “yandım yakıldım”. Sevgiliye “terahhum kıl” diye doğrudan merhamet çağrısı yapılır, fakat lale renkli tatlı dudak henüz “güftâr”a gelmemiştir. Rüzgâra sorulan suç, aslında sevgiliyi tek bir cevap vermeye razı etmek için ne yapıldığını araştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kaşları kurmuş kemânın pür gazabdır aresi

   Zâri kıldım bî nihâyettir derûnum yâresi

   1Kaşları yayını kurmuş, arası öfke doludur;

   2çok uzun inledim, içimdeki yara sonsuzdur.

   Kaşlar yayını kurmuş durumdadır; “pür gazabdır aresi” iki kaş arasına öfke yerleştirir. Bu hazır silah karşısında âşığın eylemi saldırı değil “zâri”, uzun iniltidir. “Bî nihâyet” hem feryadın uzamasını hem içerideki yaranın sonu bulunmamasını aynı tükenmezlik ölçüsünde birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yine şefkat etmedi ol dilrübâlar pâresi

   Evvel âhenden katı yekpâre nettim ey sabâ

   1Yine de o güzeller güzeli hiç şefkat göstermedi;

   2baştan beri demirden katı, yekpare olana ne yaptım ey sabah rüzgârı?

   Önceki iniltinin ardından sevgilinin yine “şefkat etmedi”ği kaydedilir; “dilrübâlar pâresi” onu gönül çelen güzellerin seçkin bir parçası sayar. Buna rağmen yapısı “âhenden katı” ve “yekpâre”dir. Demir benzetmesi merhametsizliği maddi sertliğe çevirir, yinelenen soru bu katılığın sebebini bulamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hiç değildir ol adû geçti beni cânânıma

   Kim bilir ne dürlü âl etti benim sultânıma

   1O düşman hiç sayılır; yine de beni sevgilimin gözünde geçti.

   2Kim bilir sultanıma ne türlü hile yaptı?

   Rakip “hiç değildir” diye değersizleştirilse de sonuçta konuşanı cânânın gözünde geçmiştir; küçümsenen kişi yarışta üstün görünür. İkinci dize bunun doğal bir değer farkıyla değil “âl”, yani hileyle gerçekleştiğini düşünür. “Kim bilir” kaydı kuşkuyu korur ve sultana yapılan düzenin biçimini kesinleştirmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hak bilir kâr etti â’dâsı rakîbin cânıma

   Fitne vü fücûr olan ağyâre nettim ey sabâ

   1Hak bilir, düşmanları ve rakibi canıma işledi;

   2fitne ve kötülük dolu rakiplere ne yaptım ey sabah rüzgârı?

   “Hak bilir” sözü rakiplerin konuşanın canında bıraktığı etkinin gerçek tanığını Allah yapar. “Â’dâ” ile “rakîb” düşman çevresini çoğaltır; onların niteliği “fitne vü fücûr”, karışıklık ve kötülüktür. Buna rağmen soru yine âşığın kendi eylemine döner: böylesi kişilere ne yaptığını anlayamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Tâli’im yoğimiş ol böyle imiş aks-i felek

   Kime kul olsam bana çektirir âhır bin emek

   1Talihim yokmuş, feleğin tersi böyleymiş;

   2kime kul olsam sonunda bana bin emek çektirir.

   Konuşan başarısızlığın sebebini bu kez kişisel suçtan “tâli’” yokluğuna ve “aks-i felek”e taşır. Feleğin tersliği tek sevgiliyle sınırlı değildir: “kime kul olsam” genellemesi her bağlılığın sonunda bin emek çektirdiğini söyler. Hizmet ile karşılık arasındaki dengesizlik kader düzenine yayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Şol kadar yalvarı gördüm eylerim minnet dilek

   Geçmedi ol ruhleri gülzâre nettim ey sabâ

   1O kadar yalvardım; sürekli minnet edip dilekte bulundum,

   2ama sözüm o gül yanaklıya geçmedi; ne yaptım ey sabah rüzgârı?

   “Şol kadar yalvarı” uzun yakarış miktarını gösterir; minnet ve dilek, sevgilinin gönlünü yumuşatmak için ardı ardına kullanılır. Fakat “geçmedi” fiili sözün gül yanaklı sevgili üzerinde etkisiz kaldığını bildirir. Bu sonuç, rüzgâra tekrarlanan soruyu yalnız suç arayışı değil iletişim çıkmazı hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Yâ İlâhî sen bilirsin oldu dil kasrı harâb

   Çektiğim aklâma gelmez eylesem bir bir hisâb

   1Ey Allah’ım, sen bilirsin: gönül sarayı harap oldu;

   2çektiklerimi bir bir saysam aklıma sığmaz.

   “Yâ İlâhî” hitabıyla şiir rakipten ve saba rüzgârından Allah’a döner. “Dil kasrı” aşk acısıyla yıkılmış iç saraydır; onun harabı konuşanın bütün düzeninin bozulduğunu anlatır. Çekilenleri tek tek hesaplama düşüncesi bile akla sığmaz; acı hem sayı bakımından fazla hem hatırlama gücünü aşacak kadar ağırdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Sen dile getür o şâhı eylesin trah-ı cevâb

    Söylesin bu Ömer-i nâçâre nettim ey sabâ

    1Sen o şahı dile getir; ‘trah-ı cevâb’ yüzeyiyle bir cevap versin,

    2bu çaresiz Ömer’e ne yaptığımı söylesin ey sabah rüzgârı.

    Son iki dize Allah’tan susan sevgiliyi “dile getür”mesini ister. Kaynaktaki “trah-ı cevâb” yüzeyi açık bir tamlama vermediğinden modern satırda onarılmaz; güvenli istek, şahın cevap vermesidir. Kapanışta “Ömer-i nâçâr” kendisini çaresiz diye imzalar ve sevgiliden ne yaptığını söylemesini bekler.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle