Beğler ol hûbların serfirazları

Şair güzellerin önde geleni saydığı sevgilinin nazlı yürüyüşünü izler; onun yabancılara uyup eski kavuşma sözünü bozmasına sitem eder. Merhametsizlik yüzünden kanlı gözyaşı döker, başka sevgiliye yönelme izni ister gibi konuşur ve sonunda büyüyen yarasına ilaç dileğinde bulunur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Beğler ol hûbların serfirazları

   Dura dursun şîve ile nazları

   1Beyler, o güzellerin önde gelenleri

   2cilve ve nazlarıyla öylece dursun.

   Sevgili, güzellerin ‘serfirazı’, yani başta geleni olarak tanıtılır; öteki güzellerin nazı beklemeye alınır. Bu giriş, sahneye çıkacak kişinin üstünlüğünü ilan ederken şairin ‘beyler’ hitabıyla çevredeki dinleyicileri de tanık yapar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Geçer karşımızda ederek reftâr

   Bir de sitem sözü etti câna kâr

   1Karşımızdan salınarak geçer;

   2bir de sitem sözü canıma işledi.

   Sevgilinin yürüyüşü doğrudan karşıdan geçip giden görünür bir harekettir. Fakat bu güzellik sahnesi hemen sitem sözüyle bozulur; kulağa gelen tek söz cana işler ve dış görünüşteki zarafet duygusal yaraya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yada uydun elde iken irâdın

   Yâr olmak değildi çünki murâdın

   1İraden elindeyken yabancıya uydun;

   2demek ki sevgili olmak niyetin değildi.

   Şair, sevgilinin iradesi elindeyken yabancıların sözüne uyduğunu vurgular; davranışı zorunlulukla açıklamaz. İkinci dize bu seçimden geriye doğru bir sonuç çıkarır: gerçekten yâr olmak isteseydi yabancıya uymaması gerekirdi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bîgânelik ettin bizden ıradın

   İbtidâ vaslın neye ettin ikrâr

   1Bize yabancılık ettin, bizden uzak oldun;

   2başlangıçta kavuşmaya neden söz verdin?

   ‘Bîgânelik’ sevgilinin yabancı gibi davranışını, ‘bizden ıradın’ ise konuşandan uzak oluşunu bildirir. İkinci dize bunu ilk kavuşma sözüyle karşılaştırır. Modern aktarım uzaklığı sevgilinin ‘bizi uzaklaştırdığı’ yeni bir ettirgen eyleme dönüştürmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Derdlisi olduğum güyâ ki bilmez

   Gelmez ol hercâyi insâfa gelmez

   1Onun dertlisi olduğumu sanki bilmez;

   2o kararsız kişi gelmez, insafa gelmez.

   Sevgili âşığın derdini bilmiyormuş gibi davranır; ‘güya’ sözü bu bilgisizliğe inanılmadığını gösterir. Hercai niteliği kararsızlığı vurgular, yinelenen ‘gelmez’ ise hem fiziksel gelişin hem de insafa dönüşün gerçekleşmediğini duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Merhamet eyleyip yaşımı silmez

   Ben hâlimce eder oldum elden âr

   1Merhamet edip gözyaşımı silmez;

   2ben de bu hâlimle el karşısında utanır oldum.

   Merhametin en küçük işareti gözyaşını silmek olurdu, fakat sevgili bunu da yapmaz. Şairin utanması yalnız özel acısından değil, bu acının başkalarının önünde görünür hâle gelmesinden doğar; ‘el’ dış çevreyi belirtir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Nice bir gözlerim kan ile dolsun

   Gayri yâr sevmeğe desturun olsun

   1Gözlerim daha ne kadar kanla dolsun?

   2Artık başka bir sevgili sevmeme iznin olsun.

   Kanla dolan gözler, gözyaşının aşırılaşmış biçimidir; ‘ne kadar’ sorusu dayanma sınırına gelindiğini bildirir. Başka bir sevgiliye yönelme izni istemek gerçek bir kopuştan çok, ilgisiz sevgiliyi kıskandırabilecek sitemli bir karşı tekliftir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Dilerim adûlar Hudâ’dan bulsun

   Gönül eğlencesi elbet neler var

   1Dilerim düşmanlar karşılığını Allah’tan bulsun;

   2gönlü eğlendirecek elbet başka şeyler vardır.

   Düşmanların karşılığını ilahî adaletten bulması dilenir; şair kendi cezasını uyguladığını söylemez. Ardından başka gönül eğlencelerinin bulunabileceğini hatırlatır, fakat bunların ne olduğu belirtilmez ve asıl sevgiliden kopuş kesinleşmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer meyledeli sen gamzekâre

   Merhamet etmezsin âşık-ı zâre

   1Ömer senin yaralayıcı bakışına meyledeli

   2inleyen âşığa merhamet etmiyorsun.

   Mahlaslı dize Ömer’in bağlılığının başlangıcını sevgilinin gamzesine yönelişle işaretler. ‘Gamzekâr’ bakışıyla yaralayan kişidir; buna rağmen merhamet beklenen makam yine odur ve ağlayan âşığın karşılıksızlığı açıkça söylenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Artıp gitmektedir yürekte yâre

    Bâri gel zahmıma benim ilâç sar

    1Yürekteki yara giderek büyüyor;

    2hiç değilse gel, yarama bir ilaç sar.

    Yürekteki yara zamanla azalmaz, sürekli artar; şiirin bütün sitemleri bu bedensel sonuçta toplanır. Son istek alçakgönüllüdür: sevgili bütünüyle şifa vermese bile gelsin ve en azından yaraya ilaç sarsın.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle