Arzıhâl eylesem ettiğin cevre

Âşık sevgilinin eziyetini ve nazını arz eder; kaş, göz ve gamze öldürücü araçlar gibi işler, sevgilinin gelmeyişi sorgulanır ve Ömer beklediği gonca gülüne kavuşma arzusunu açıklar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Arzıhâl eylesem ettiğin cevre

   Âşık öldürmede yoktur akrânın

   1Ettiğin eziyeti sana arz etsem;

   2âşık öldürmekte senin bir benzerin yok.

   Açılış arzıhâl biçimindedir: konuşan sevgilinin cefasını şikâyet dilekçesi gibi sunmak ister. ‘Akranın yok’ övgü kalıbı burada ters çevrilir; sevgili güzellikte değil âşık öldürmedeki eşsizliğiyle yüceltilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mahabbet sadr[ı]olur yüze gelince

   Bir dem şîve ile nâza gelince

   1Sevgi, yüze gelince göğüs[te] belirir;

   2sen bir an cilveyle nazlanınca.

   Baskıdaki köşeli parantezli ‘sadr[ı]olur’ yüzeyi tamir edilmeden korunur; günümüz Türkçesi bu yüzden göğüste belirme anlamını ihtiyatla verir. Sevgilinin bir anlık şivesi ve nazı, gizli sevgiyi görünür alana çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kaşlarını çatup gözler süzersin

   Eller ile yiyük içüp gezersin

   1Kaşlarını çatıp göz süzersin;

   2başkalarıyla yiyip içerek gezersin.

   Kaş çatma ve göz süzme âşığa dönük sert tavrı gösterirken ikinci dize sevgilinin başkalarıyla yiyip içip gezdiğini söyler. Ayrı yazılmış ‘Eller ile’ iyelikli ‘ellerinle’ değildir; burada el, yabancılar ve başkaları anlamındadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Her baktıkça ciğerciğim ezersin

   İstiğnâ satarsın bize gelince

   1Her bakışında ciğerimi ezersin;

   2yanımıza gelince kendini ağırdan satarsın.

   Her bakışın ciğeri ezmesi, göz temasını bedensel bir darbeye dönüştürür. İstiğna satmak ise sevgilinin yakınlaşırken bile mesafesini koruduğunu anlatır; gelmek ile erişilebilir olmak aynı şey değildir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sen kimden öğrendin cefâcılığı

   İrtikâb etmezsin bize gelmeği

   1Bu eziyetçiliği kimden öğrendin?

   2yanımıza gelmeyi göze alamazsın.

   Soru, cefanın doğal değil öğrenilmiş bir davranış olduğunu varsayar ve kaynağını arar. İrtikâb sözü gelişin cesaret isteyen bir işe dönüştüğünü gösterir; sevgili hem eziyet eden hem de gerçek buluşmadan kaçınan taraftır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hançer alup derdli sînem delmeği

   Bakuculu musun bize gelince

   1Hançer alıp dertli göğsümü delmeyi düşünürsün;

   2yanımıza gelirken falcı mısın?

   Hançer imgesi gamzenin ve bakışın yaralayıcı kudretini somutlaştırır; hedef dertli göğüstür. ‘Bakucu musun’ sorusu sevgilinin âşığın içini önceden bilmesini alaya alır ve buluşma belirsizliğine şakacı bir ton katar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Der ki Âşık Ömer bekler yolunu

   Söylediler nâdan koçmuş belini

   1Âşık Ömer der ki: ‘Yolunu bekler.’

   2‘Nâdan koçmuş belini,’ söylediler.

   İlk dizede ‘der ki’ yükleminin öznesi mahlasla açıkça Âşık Ömer’dir; Ömer sevgilinin yolunu beklediğini söyler. İkinci dizedeki nâdan, ‘koçmuş’ ve belini sözlerinin fail-hedef ilişkisi kesinleşmediği için sarılan kişi veya nesne ayrıca belirlenmez; haber yüzeyi korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Gördüm bir yad dermiş gonca gülünü

   Ben koçulmanı derdim bize gelince

   1Bir yabancının gonca gülünü derdiğini gördüm;

   2ben, bize gelince, ‘koçulmanı’ derdim.

   İlk dizedeki ‘dermiş’ gonca gülü derip koparma fiilidir. İkinci dizede ‘koçulmanı’nın kimin kime sarılması olduğu ve ‘derdim’in demek mi başka bir fiil mi taşıdığı ikinci tanık olmadan çözülemez; ‘kucaklanmanı beklerdim’ gibi yeni bir hedef eklenmeden yüzey tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle