Gamzen mey-i nahvetle ser-endâz degilmi

“Değil mi” redifli sekiz beyit, baştan sona soru kalıbıyla ilerler. Gamzeyi sarhoş bir yiğit, Cebrail'in sırdaşı ve iki şahin yuvası olarak tanıtır; mahşer surunun sesini şehnaz makamıyla aynı perdeye koyar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gamzen mey-i nahvetle ser-endâz degilmi

   Uşşâkını öldürmez ise nâz degilmi

   1Gamzen kibir şarabıyla başını ortaya atmış değil mi?

   2Âşıklarını öldürmezse ona naz denir mi?

   Matla gamzeyi sarhoş bir yiğit gibi kurar: içtiği şarap kibir olduğu için başını ortaya atmıştır. İkinci dize naza şart koşar — âşığını öldürmeyen bakışa naz denmez. “Değil mi” redifi bütün gazelde bu soru kalıbını sürdürür.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Cân-suhteyim âteş-i sevdâ cigerimden

   Tûfân gibi cûş eylese de âz degil mi

   1Canı yanmış biriyim; sevda ateşi ciğerimden

   2tûfan gibi coşup taşsa bile az değil mi?

   Şair kendini “cân-suhte”, yani canı yanmış diye tanıtır, sonra ölçüyü büyütür: sevda ateşi ciğerden tufan gibi coşsa dahi azdır. Tufan ile ateşin karşı karşıya konması bilinçli; su bile bu şiddeti karşılamıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mest olsa eder sırr-ı fezâyı bize ifşâ

   Gamzen dahi Cibrîl ile hem-râz degil mi

   1Sarhoş olsa feza sırrını bize açar;

   2gamzen de Cebrail ile sırdaş değil mi?

   Gamze burada Cebrail'e ortak edilir: sarhoş olsa feleğin sırrını açacak kadar sırdaştır. Vahiy meleğiyle bir bakışın aynı sırra sahip sayılması gazelin küfür sınırında oynayan mübalağasıdır; ifşa için sarhoşluk şartı da bu cüreti hafifletir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ser-beste-i zünnâr-ı ser-i zülfün olan dil

   Mansûr kadar aşkla mümtâz degil mi

   1Zülfünün ucundaki zünnâra bağlanmış gönül,

   2aşkta Mansûr kadar seçkin değil mi?

   Zülüf ucu zünnâra, gönül de o zünnârla kuşanmış bir kâfire benzetilir; ardından bu bağ Mansûr'un aşkıyla ölçülür. Hallâc-ı Mansûr “ene'l-Hak” dediği için asılan sûfîdir. Kaynak bu ikinci dizeyi bir hece eksik diziyor; düzeltilmedi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bî-vâsıta kâri-i zebân etse tekellüm

   Çeşminde bu bir şîve-i i'câz degil mi

   1Aracısız, dilin işini görüp konuşsa,

   2bu, gözünde bir i'câz edası değil mi?

   Beyit gözün dile ihtiyaç duymadan konuşmasını mucize sayar: “bî-vâsıta”, yani araya kelime girmeden. “İ'câz” hem mucize hem karşısındakini söz söylemekten âciz bırakma demektir; bakış, âşığı susturduğu ölçüde mucizedir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Âvâze-i dehşet-figen-i sûr-ı kıyâmet

   Aşk ehline hem-perde-i şehnâz degil mi

   1Kıyamet surunun dehşet salan sesi,

   2aşk ehline şehnaz makamıyla aynı perdede değil mi?

   Mahşer suru ile şehnaz makamı aynı perdeye konur: dehşet salan ses, aşk ehli için müziğe dönüşür. “Hem-perde” iki sesin aynı perdeden çıkması demek; kıyametin korkusu âşığa tanıdık geldiği için ürkütmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ol cân alıcı çeşm-i sühan-gûları yârin

   Bir yerde iki lâne-i şehbâz degil mi

   1Yârin o can alıcı, söz söyleyen gözleri,

   2bir arada iki şahin yuvası değil mi?

   Yârin iki gözü, iki şahin yuvası sayılır: hem can alıcı hem söz söyleyici. Şehbâz avcı kuş olduğu için bakış avlanmaya çıkmış demektir; “bir yerde iki” ifadesi yüzün küçük alanında iki avcıyı birlikte barındırmasına şaşar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ekrem şeb-i gamda sana yâ hikmet-i işrâk

   Pervâne de bülbül gibi dem-sâz değil mi

   1Ekrem, gam gecesinde sana — ey işrâk hikmeti —

   2pervâne de bülbül gibi dem-sâz değil mi?

   Makta iki gönüllü yanışı yan yana koyar: pervane ateşe, bülbül güle. İkisi de ölümüne bağlılığın simgesi olduğu için âşığa “dem-sâz”, yani aynı nefesi paylaşan arkadaş olur. “Hikmet-i işrâk” ışımanın hikmeti; kaynağın “sana yâ” dizilişi kapalı kalmıştır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle