Aşkınla bağrı yanmış birini ararsan işte ben

Şair kendisini aşk yüzünden bağrı yanmış, gözü yaşlı ve şaşkın kişi; sevgiliyi ise can yakan sultan olarak gösterir. ‘İşte ben’ ve ‘işte sen’ cevaplarıyla âşık ile sevgilinin karşıt rolleri sürekli yer değiştirir. Son bentte Ömer rakibin uzaklaştırılmasını ve gözyaşının silinmesini ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Aşkın ile ciğeri büryân ararsan işte ben

   Sen gibi bir âleme sultân ararsan işte ben

   1Aşkınla bağrı kebap olmuş birini ararsan işte ben.

   2Senin gibi âleme sultan birini ararsan işte ben.

   Bağrın kebap oluşu âşığın içten yanışını somutlaştırır; buna karşılık sevgili bütün âleme hükmeden sultandır. ‘Ben’ acıyı, ‘sen’ gücü temsil ederek şiirin temel karşıtlığını başlatır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Senin aşkınla habîbim dilde râhat kalmadı

   Gönlü pür gam dîdesi giryân ararsan işte ben

   1Sevgilim, senin aşkın yüzünden gönlümde rahat kalmadı.

   2Gönlü gam dolu, gözü yaşlı birini ararsan işte ben.

   Gönülde rahat kalmaması aşkın geçici heyecan değil sürekli huzursuzluk olduğunu bildirir. Gamla dolu gönül ve yaşlı göz, görünmeyen iç sıkıntıyı dışarıdan okunur hâle getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Âşıka kan ağladır cânân ararsan işte sen

   Âkıbet senin yolunda sevdiğim ölsem gerek

   1Âşığa kan ağlatan bir sevgili ararsan işte sen.

   2Sonunda senin yolunda ölmem gerekecek, sevdiğim.

   Sevgili âşığa kan ağlatan etkin taraftır; âşık ise onun yolunda ölmeyi önceden kabul eder. İki dize, eziyet ile sadakatin birbirini beslediği eşitsiz ilişkiyi açıkça kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Fâide yok iltifat yok sararup solsam gerek

   Ben bu derdi çeke çeke âkıbet ölsem gerek

   1İlgi yok, yarar yok; sararıp solmam gerekecek.

   2Bu derdi çeke çeke sonunda ölmem gerekecek.

   İlgi ve fayda umudu kalmadığında beden sararıp solar; yine de dert taşınmaya devam eder. Ölüm sözü üç kez çevrilerek aşkın sonucunun kaçınılmazlığı ritimle pekiştirilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Asla bilmez kendüzün hâyrân ararsan işte ben

   Hastayım bu derdime dermân ararsan işte sen

   1Kendisini hiç bilmeyen bir şaşkın ararsan işte ben.

   2Bu hastalığa derman ararsan işte sen.

   Kendini bilmeyen şaşkın kişi âşıktır; onun hastalığının dermanı ise aynı acıyı doğuran sevgilidir. Şiir tedavi ile hastalık kaynağını tek kişide birleştirerek çıkışsızlığı gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Süzüp âhû gözlerini âşıka nâz eyledi

   Cevrini hadden aşırdı lûtfunu az eyledi

   1Ceylan gözlerini süzüp âşığa naz etti.

   2Eziyetini sınırdan aşırdı, lütfunu azalttı.

   Ceylan gözün nazı güzellik işaretidir, fakat hemen ardından eziyetin artırılıp lütfun azaltıldığı söylenir. Sevgili, bakışının çekiciliğini merhamet yerine üstünlük kurmak için kullanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ağlayup gülmediğine sevdiğim hazz eyledi

   Bağrı yanık dîdeleri kan ararsan işte ben

   1Ağlayıp gülmediğim için sevdiğim sevinç duydu.

   2Bağrı yanık, gözleri kanlı birini ararsan işte ben.

   Sevgilinin âşığın gülmeyişinden haz duyması cefayı bilinçli davranışa dönüştürür. Kanlı gözler ve yanık bağır, bu keyfin karşı tarafta bıraktığı fiziksel sonucu gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bendegâna bâis-i üftân ararsan işte sen

   Aklımı yağmaya verdi şu senin âhû gözün

   1Kulların ayağını kaydıran sebebi ararsan işte sen.

   2Şu ceylan gözlerin aklımı yağmaladı.

   Kulların ayağını kaydıran sevgilinin ceylan gözü aklı da yağmalar. Düşme ve yağma imgeleri, tek bir bakışın hem bedensel dengeyi hem zihinsel hâkimiyeti bozduğunu anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Cânıma kâr eyledi bu nâz ile şîrin sözün

   Hüsn içinde pâdişâhsın bizlere a’dâ yüzün

   1Nazla söylediğin tatlı söz canıma işledi.

   2Güzellikte padişahsın; yüzün bize düşman kesilir.

   Tatlı söz cana işlerken sevgili güzellik padişahı ilan edilir; fakat yüzü âşığa düşman davranır. Tatlı dil ile düşmanca çehre arasındaki gerilim, yaklaşma arzusunu güvensiz kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bâğ-ı hüsnün bekçisi Rıdvân ararsan işte ben

    Hüsn içinde hûr ile gılmân ararsan işte sen

    1Güzellik bağının bekçisi Rıdvan’ı ararsan işte ben.

    2Güzellikte huri ile gılmanı ararsan işte sen.

    Rıdvan cennet bahçesinin bekçisi olarak âşığa, huri ve gılman güzellikleri sevgiliye paylaştırılır. Böylece ‘ben’ hizmet ve gözetimle, ‘sen’ seyredilen kusursuzlukla tanımlanır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Der ki Ömer merhamet kıl sil bu çeşmim yaşını

    Sür divânın hizmetinden ol rakîb kallâşını

    1Ömer der ki: Merhamet et, şu gözyaşımı sil.

    2Divanının hizmetinden o hilekâr rakibi kov.

    Mahlas dizesinde istek merhamet ve gözyaşının silinmesidir; ardından rakibin sevgilinin divanından kovulması talep edilir. Ömer kişisel acının çözümünü yakınlık ve rakipsizlikte arar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Her gören aklın yetürdi gözlerinle kaşını

    Dürr-i meknun çıkarır ummân ararsan işte ben

    1Gözlerinle kaşlarını gören herkes aklını yitirdi.

    2Gizli inci çıkaran okyanusu ararsan işte ben.

    Göz ve kaşın herkesi akılsız bırakması sevgilinin etkisini tek âşığın dışına taşır. Ömer kendisini gizli inci çıkaran okyanus sayarak bu güzelliğe söz ve anlam üreten derin kaynak konumuna getirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Gerdeni sim lebleri mercân ararsan işte sen

    1Gümüş gerdan ve mercan dudak ararsan işte sen.

    Kapanışta gümüş gerdan ile mercan dudak doğrudan sevgiliye verilir. Şiir âşığın iç zenginliğine karşı sevgilinin bedensel parlaklığını koyarak ‘ben-sen’ dağılımını son kez tamamlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle