Geşt edip cihânı mislin bulunmaz

Cihan dolaşılsa sevgilinin benzeri bulunmaz; ona tutulan kurtulamaz. Diller onu över; çene kuyusunun “beller yeri” oluşu güvenme, bağlanma ve beden çağrışımlarına açık kalır. Büyülü gözün gamzesi öldürücüdür ve düşman sevgilinin mahallesine girmemelidir. Konuşan divane olduğundan dağlarda gezer, göğsünü yaralar ve Leyla aşkıyla ağlar; gönül Mecnun olup çölleri yurt edinir. Nazlı sevgili ömrü boşa verip kulunu terk eder ve gönül şehrini yakar. Ömer’in sözü dile, sevgi meclisi yabancıya ve remizle duyulan hakikat açık anlatıma sığmaz.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Geşt edip cihânı mislin bulunmaz

   Giriftâr olanlar halâs olunmaz

   1Cihanı dolaşsan benzerin bulunmaz;

   2Sana tutulanlar kurtulamaz.

   Cihanı baştan başa gezmek karşılaştırma alanını bütün dünyaya açar ve yine de sevgilinin misli bulunmaz. Giriftar olanın halas olamaması, eşsiz güzelliği hayranlıktan çıkıp dönüşsüz tutsaklığa çevirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Medhini eylesin diller yeridir

   Çâh-ı zenahdânın beller yeridir

   1Diller seni övsün, yeridir;

   2Çene kuyun ‘beller yeridir’ [güvenme/bağlanma/beden alanı açık].

   Medhi dillerin yapması sevgili övgüsünü ortak söze taşır. Çâh-ı zenahdan çenedeki kuyu imgesidir; “beller yeridir” güvenme, bağlanma veya beden ilişkisine açıktır. Modern katman da bu seçeneklerden birini kesin sahne diye seçmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gamzen katildürür ey çeşm-i câdû

   Harem-i kûyine basmasın adû

   1Ey büyülü gözlü, gamzen öldürücüdür;

   2Düşman mahallenin haremine ayak basmasın.

   Gamze katildir ve hitap edilen çeşm-i câdû bakışı büyülü güçle donatır. Sevgilinin kûyu harem sayılır; adûnun oraya basmaması, aşk mekânını düşman girişine kapalı kutsal çevre yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Aklımı fikrimi hayrette kodu

   Beyim bu duâcı kullar yeridir

   1Aklımı ve fikrimi hayrette bıraktı;

   2Beyim, burası sana dua eden kulların yeridir.

   Hayrette kalan yalnız duygu değil akıl ile fikirdir; sevgilinin etkisi düşünme yetilerini durdurur. “Beyim” hitabı muhatabı yönetici yapar, mekânı dua eden kulların yeri saymak âşıkları hizmet topluluğuna dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dîvânen olalı dağlar gezerim

   Bu dertli sînemi dağlar gezerim

   1Divanen olduğumdan beri dağları gezerim;

   2Bu dertli göğsümü yaralarla gezerim [ses oyunu].

   Dağlar sözcüğü ilk dizede dolaşılan coğrafya, ikincide göğse vurulan yaralar olarak ses oyunu kurar. Divanelik kişiyi dış dağlara sürerken dert aynı dağ izlerini bedenin içine taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Leylâ’m aşkın ile ağlar gezerim

   Gönül mecnunudur çöller yeridir

   1Leyla’m, aşkınla ağlayarak gezerim;

   2Gönül Mecnun’dur, yeri çöllerdir.

   Sevgili Leyla, konuşan ağlayan gezgindir; klasik aşk rolleri açıkça kurulur. Gönlün Mecnun olması kişiliği iç organa aktarır ve çöllerin yer sayılması, toplum dışı dolaşmayı doğal ikamet yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Nâzenin ömrümü hebâya verdin

   Bendeni terkedip murâda erdin

   1Ey nazlı, ömrümü boşa verdin;

   2Kulunu terk edip muradına erdin.

   Nâzenin sevgili konuşanın ömrünü hebaya verir; boşa giden yalnız zaman değil bütün yaşamdır. Bendeyi terk edip murada ermesi, bir tarafın kaybını ötekinin amaç gerçekleşmesiyle acı biçimde karşılaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Yakıp gönül şehrin kanıma girdin

   Var sokun başına teller yeridir

   1Gönül şehrini yakıp kanıma girdin;

   2Varın, başına teller sokun; yeridir [çoğul emir ve kişi bağı açık].

   Gönül bir şehirdir ve sevgili onu yakarak konuşanın kanına girer; aşk yıkımı suç deyimiyle birleşir. “Var sokun” çoğul emir yüzeyi kişi sayısı değiştirilmeden aktarılır; başa tel sokmanın süs, ceza veya gelenek bağı kesinleştirilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey Ömer sözlerin lisâne sığmaz

   Mahabbet bezmine bîgâne sığmaz

   1Ey Ömer, sözlerin dile sığmaz;

   2Sevgi meclisine yabancı sığmaz.

   Mahlaslı kapanışta Ömer’in sözleri lisana sığmayacak kadar geniştir; dil kendi ürününü taşıyamaz. Muhabbet bezmi de bîgâneyi kabul etmez, böylece doğru söz ve doğru dinleyici aynı iç çevrede buluşur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Remzile duyulur beyâne sığmaz

    Hakîkat erbâb-ı diller yeridir

    1Remizle duyulur, açık anlatıma sığmaz;

    2Hakikat gönül erbabının yeridir.

    Hakikat doğrudan beyana değil remizle duyulmaya elverişlidir; sözün dolaylı biçimi içerikle uyumludur. “Erbâb-ı diller” gönül sahiplerini işaret eder, hakikatin yeri herkes değil onu sezen iç ehildir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle