Âdile Sultan

Âdile Sultan kimdir?

Âdile Sultan, Sultan II. Mahmûd'un kızıdır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu Osmanlı hanedanında şiirle ciddi olarak uğraşan ve divanı bulunan tek hanım sultan olarak tanıtır; TDV İslâm Ansiklopedisi de hanedan mensupları arasında yetişmiş tek kadın şair olarak niteler.

Şiirlerinin ağırlığı dinî ve tasavvufîdir: münacat, na't, medhiye, mersiye ve gazeller. TEİS, Dîvân'ının Tahassürnâme ve İftiraknâme bölümlerinde hayatının çeşitli safhalarını, özellikle elem ve kederlerini dile getirdiğini kaydeder.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü doğumunu 29 Mayıs 1826, TDV İslâm Ansiklopedisi 1 Haziran 1826 olarak verir; ölüm için TEİS 13 Şubat 1899, TDV 12 Şubat 1899 der. Künye bu iki tarihi birlikte taşır. Annesi Zernigâr Kadın'dır ve TDV'ye göre doğumundan kısa süre sonra ölmüştür.

TEİS, annesinin erken ölümünden sonra II. Mahmûd'un eşlerinden Hace Nevfidan Kadın'ın Âdile Sultan'ın talim ve terbiyesiyle bizzat ilgilendiğini yazar; TDV ise on üç yaşında babasını kaybettikten sonra eğitimini ağabeyi Sultan Abdülmecid'in üstlendiğini bildirir. İyi bir öğrenim gördü, Arapça ve Farsça öğrendi.

1845'te II. Mahmûd'un mabeyncisi Mehmed Ali Paşa ile evlendi; TDV nikâhı 28 Nisan 1845, düğünü Şubat 1846 olarak tarihler. Çocuk sayısında kaynaklar ayrılır: TEİS dört çocuk doğurduğunu söyler, Türkçe Vikipedi Hayriye, Sıdıka ve Aliye Hanımsultanlar ile Sultanzade İsmail Bey adlarını sayar, TDV maddesi ise yalnız 1865'te evlendirilen kızı Hayriye Sultan'dan söz eder. TDV eşinin 1869'da, kızının kısa süre sonra öldüğünü kaydeder.

TDV, eşini ve kızını kaybettikten sonra Nakşibendî tarikatının Bâlâ Tekkesi'nde Şeyh Ali Efendi'ye (ö. 1877) intisap ettiğini yazar. TEİS ömür boyu kendisine ödenen maaşları çoğunlukla hayır işlerinde harcadığını, İstanbul'un çeşitli yerlerinde çeşme, mektep, sarnıç ve namazgâh inşa ettirip vakfettiğini belirtir; TDV 1851-1892 arasında kurduğu on dört vakfın vakfiyelerinin İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (TY nr. 4993) bulunduğunu bildirir.

Mezar yeri iki kaynakta farklı adlandırılır: TEİS Eyüp Sultan Camisi yakınında Bostaniskelesi'ndeki türbede eşinin yanına gömüldüğünü, TDV Eyüp'teki Hüsrev Paşa Türbesi'nde eşinin yanında olduğunu söyler. Tek bilinen eseri Dîvân'ıdır; TEİS Topkapı Sarayı, Millet ve İstanbul Üniversitesi kütüphanelerinde beş nüshasının bulunduğunu, TDV en iyi nüshanın İstanbul Üniversitesi'nde (TY nr. 4805) olduğunu kaydeder. Türkçe Vikipedi şiirlerinin 1996'da Adile Sultan Dîvânı adıyla yayımlandığını aktarır.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü şiirlerinde Yunus Emre'nin tesirinin açıkça görüldüğünü, Fuzûlî, Muhibbî ve Şeyh Gâlib'e yazılmış nazireleri bulunduğunu ve hece vezniyle de şiir yazdığını belirtir.

Bu katalogdaki gazelinde aşk bir yasa olarak kurulur: “Aşkta kanun imiş âşıklara cevr eylemek” dizesi cefayı keyfî bir talihsizlik değil, yolun şartı sayar.

Ölüme dair şiirinde ses düşer ve gizlilik ister: “Duymayın cân ü gönül, dostuma pinhân gideyim.” TDV maddesi ise şiirlerini Fıtnat Hanım ve Leylâ Hanım'la karşılaştırarak kafiye ve vezin hataları bulunduğunu, bu yönüyle başarılı bir şair sayılamayacağını yazar; künye bu değerlendirmeyi de kaydeder.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânMünacat, na't, medhiye, mersiye ve gazellerin yanında Tahassürnâme ile İftiraknâme bölümlerini içeren tek eseri; TEİS beş, TDV birkaç yazma nüsha sayar.
• I. Süleyman Dîvânı'nın basımıTürkçe Vikipedi, Âdile Sultan'ın Kanûnî Sultan Süleyman'ın (Muhibbî) Dîvânı'nın basılmasını sağladığını aktarır; TEİS ve TDV maddeleri bundan söz etmez.

Edebiyat tarihindeki yeri

Âdile Sultan'ın adı hem şiiri hem vakıflarıyla anılır: TDV 1851-1892 arasında on dört vakıf kurduğunu belgeler, TEİS maaşlarını çeşme, mektep, sarnıç ve namazgâh yapımına harcadığını yazar. Şiirinin değeri konusunda kaynaklar ayrılır — TEİS onu hanedan içinde şiirle ciddi olarak uğraşan tek hanım sultan sayarken, TDV çağdaşı kadın şairlerin yanında teknik eksikliklerini öne çıkarır.