Azmî

Azmî Baba kimdir?

Azmî ya da yaygın adıyla Azmî Baba, arkasında tek bir ünlü şiir bırakmış bir Bektaşî şairidir. Hayatı hakkında hiçbir bilgi yoktur — doğum yeri, doğum yılı, ölüm yılı, hepsi bilinmez. Sadettin Nüzhet Ergun bunu açıkça yazar: “Hayatı hakkında hiç bir malûmata sahib değiliz.”

Adı bile sabit değildir. Mecmualarda Fezmî, Kazmî ve Azmî biçimlerinde geçer; Ahmed Hamdi'nin özel kitapları arasındaki 997/1588 tarihli bir mecmuada aynı manzume harekeli olarak Kuzmâ tarzında kayıtlıdır. Bazı yazmalarda Azmî mahlaslı başka şiirlere de rastlanır, ama bunların hepsinin aynı şaire ait olduğu iddia edilemez.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Ergun onu 16. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı tahmin olunan Bektaşî şairleri arasına koyar. Dayanağı, meşhur nefesin 997/1588 tarihli bir mecmuada bulunmasıdır — yani metin en geç o tarihte dolaşımdadır.

Bu hükme itiraz da var. Ahmet Kabaklı, elde tek bir şiir bulunduğunu hatırlatarak dilin, edanın ve zihniyetin 16. asra ait olamayacağını, şairin çok daha sonra, örneğin 19. yüzyılda yaşamış olabileceğini ileri sürer. Ergun'un başka bir kitabında naklettiği bir kayıt da bu yöne bakar: 19. yüzyıl saz şairlerinden Gedâyî, kendi çağdaşlarını saydığı bir manzumede Azmî mahlaslı bir şairi de anar. Arşivde `century` alanı dönem filtresine bağlı olduğu için tek bir değer yazılmak zorundaydı; derlemenin kendi hükmüne uyularak 16. yüzyıl seçildi ve tartışma burada açıkça kaydedildi.

Doğum yeri, mensup olduğu dergâh, mürşidi, mezarı — hiçbiri bilinmiyor. Şair, kelimenin tam anlamıyla tek metninin arkasındaki bir imzadan ibarettir.

Şiir anlayışı ve dili

Azmî'nin bilinen tek şiiri bir şathiyedir: dıştan bakınca küstah, içten bakınca tutarlı bir inanç metni. Yöntem baştan sona aynıdır — bir ilâhî fiil sayılır, sonra sonuna bir esnaf adı iliştirilir: eyvancı, rahşancı, iskâncı, harmancı, külhancı, bostancı, bakkal, kervancı, yılancı, hancı. Şaşırtan şey soru değil, ölçek farkıdır.

Şiir ilerledikçe ton değişir. İlk dokuz dörtlük yaratılışı ve ahiret tasvirlerini gündelik mesleklere indirger; on birinci dörtlükten sonra alay yerini savunmaya bırakır ve şair Tanrı'yı kendi isimleriyle bağlar: Rahmân ve Gaffâru'z-zünûb senin adlarınsa, af zaten verilmiş sözdür. “Yalancı mısın” dizesi bu yüzden en cüretli olduğu kadar en itikatlı dizedir.

Son iki dörtlükte mahkeme dili büsbütün bırakılır ve yerini yakınlık alır: “Sen benim canımda can mihmanımsın.” Kaynaklar bu metni Said Emre ve Kaygusuz Abdal şathiyelerinin daha açık, daha halka dönük bir devamı sayar. Rızâ Tevfik onu emsalsiz bulmuş, Ömer Hayyâm'ı hatırlattığını söylemiş ve kendi “Feylosof Rızâ'yım” dörtlüklerinde aynı havayı sürdürmüştür.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Şathiye (“Yeri göğü ins ü cinni yarattın”)Şairin bilinen tek şiiri ve bütün şöhretinin kaynağı. On beş dörtlük, on birli hece. Kaynakların bir kısmı nefes olarak kaydeder; tür bakımından şathiyedir.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Azmî mahlaslı öteki manzumelerBazı yazmalarda Azmî mahlaslı başka şiirler de vardır; Ergun bir başka kitabında iki koşma kaydeder. Ancak bu manzumelerin hepsinin aynı şaire ait olduğu gösterilememiştir.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki şiirin kaynağı bu derlemedir: Sadettin Nüzhet Ergun Azmî bölümüne yalnız “meşhur nefesini” koymuştur ve metin Türkçe Vikikaynak'taki 144604 numaralı sürümden aktarıldı.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Azmî Baba, Türk şiirinde tek bir metinle kalıcı olmuş sayılı isimlerden biridir. Şathiyesi Bektaşî dergâhlarında elden ele dolaşmış, mecmualara farklı mahlaslarla geçmiş, 20. yüzyılda Rızâ Tevfik gibi şairlerce açıkça örnek alınmıştır. Metnin bu kadar yayılması, aynı zamanda şairin kimliğini silmiştir: adının Fezmî, Kazmî, Kuzmâ diye de kaydedilmesi, kopya eden her elin şiiri kendi okuyuşuna göre yazdığını gösteriyor. Bugün tartışma şairin hayatı üzerine değil, metnin tarihi üzerine dönüyor — dilin ve nüktenin bu kadar açık olması bazı araştırmacılara 16. asrı fazla erken gösteriyor. Arşiv bu yüzden hükmü kapatmıyor: derlemenin verdiği yüzyıl kaydedildi, itiraz da yanında duruyor.