Fazlî

Fazlî kimdir?

Fazlî, 16. yüzyılda yaşamış bir Bektaşî şairidir. Şiirlerinde “Fazlî” mahlasını, seslenme biçiminde ise “Fazliyâ”yı kullanır. Asıl adı, doğum ve ölüm yılları bilinmiyor.

Onu tanıtan Sadettin Nüzhet Ergun, “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” derlemesinde şairin Bektaşîliğini bir belgeye değil kendi mısraına dayandırır: Fazlî bir manzumesinde Hacı Bektaş-ı Velî'ye geldiğini bizzat söyler. Ergun bu gerekçeyle üç gazelini derlemesine alır; bu arşivdeki metinler de o sayfadan gelir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yeri ve tarihleri, ailesi, öğrenimi ve mesleği hakkında kaynaklarda kayıt yok. TEİS'teki maddesi de doğum ve ölümü soru işaretiyle verir ve şairi Tekke geleneği içinde 16. yüzyıl Anadolu sahasına yerleştirir. Tarihlendirmenin dayanağı, şiirlerine aynı yüzyılda yazılmış mecmualarda rastlanmasıdır.

Bektaşîliği metinden çıkarılan bir bilgidir. “Sanma zâhid sen bizi inkâra gelmişlerdeniz” gazelinde başı açık, yalın ayak, abdal kılığında dolaştığını ve Hacı Bektaş-ı Velî Hünkâr'a geldiğini söyler; Ergun'un ve sonraki kaynakların dayandığı yer tam olarak burasıdır. Aynı gazelin son beytinde Hallâc-ı Mansûr'a gönderme yaparak “Hak benem” der, yani kendi iddiasının bedelini de metnin içinde anar.

Kimlik konusunda iki ayrı karışıklık kaynağı var ve ikisi de burada kayda geçirilmelidir. Birincisi, Türkçe Vikikaynak'taki Kişi sayfası bu şaire 1543–1605 tarihlerini verip onu Azeri şairler arasında sayar; ne Ergun ne TEİS böyle bir tarih verir, ikisi de doğum-ölümün bilinmediğini söyler. Büyük ihtimalle adaş bir divan şairiyle karıştırma söz konusudur ve bu tarihler künyeye alınmadı. İkincisi, aynı antolojide hemen önce yer alan Fâzılî ayrı bir şairdir: o da 16. yüzyıl Bektaşîsi, o da Hurufî neşesindedir ve bir gazelinin mısraı Fazlî'nin bir matla'ıyla neredeyse aynıdır. İki şairin metinleri bu arşivde ayrı kaynak sayfalarından, ayrı kayıtlar olarak alınmıştır.

Şiir anlayışı ve dili

Aruzla yazar ve gazel biçiminden ayrılmaz. Bilinen üç şiirinin ikisi Fâilâtün'ün üç kez tekrarlanıp Fâilün ile bittiği kalıpta, biri Mefâîlün'ün dört kez tekrarlandığı uzun kalıptadır. Üçünde de matla' ile mahlas beyti yerli yerindedir; bu, tekke çevresinde yazan bir şairin divan şiirinin ölçü ve biçim disiplinini benimsediğini gösterir.

Karşıt çiftler kurmayı ve ikisini birden sahiplenmeyi sever. “Sûret-i Mecnûn'em ü ma'nîde Leylâ hem benem” gazelinde her beyit bir zıtlık kurar — Mecnûn ile Leylâ, kul ile Mevlâ, damla ile deniz, gizli ile açık — ve “hem benem” redifi ikisini de aynı kişiye mal eder. Gazel son beyitte bu yöntemin adını kelime-i tevhidin “lâ” ve “illâ”sıyla koyar.

Hurufî okuma söz varlığının merkezindedir: sevgilinin yüzü mushaf, her harfi bin âyet sayılır. Buna Alevî-Bektaşî erkânının terimleri eşlik eder — tevellâ, teberrâ, ikrar, Şâh-ı Velâyet. Kelime oyununa da düşkündür; “fazl” hem ilâhî lütuf hem kendi mahlası hem Hurufîliğin kurucusu Fazlullah'a bir dokunuş olarak aynı beyitte durabilir, “Mutavvel” ise hem uzun demek hem meşhur bir belâgat şerhinin adıdır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Üç gazelMüstakil bir divanı bilinmiyor. Bilinen üç şiiri Bektaşî mecmualarından derlenerek Sadettin Nüzhet Ergun'un “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” (C. I) antolojisinde yayımlandı; Turgut Koca'nın “Bektaşi Alevi Şairleri ve Nefesleri” derlemesi de şaire yer verir. Bu arşivdeki metinler Ergun'un neşrinin Vikikaynak'taki transkripsiyonundan alınmıştır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Bektaşîlik beyanı“Sanma zâhid sen bizi inkâra gelmişlerdeniz” gazeli, şairin Bektaşî olduğunu kendi ağzından söylediği metindir; kaynaklar şairin yol mensubiyetini bu manzumeye dayandırır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Fazlî'nin sonraki geleneğe bıraktığı şey bir eser değil, üç gazelde toplanmış bir söyleyiş tarzıdır: divan şiirinin aruzunu ve gazel biçimini alıp içine Hurufî yüz okumasını, tevellâ–teberrâ erkânını ve enelhak iddiasını yerleştiren bir dil. Bu tarz 16. yüzyıl Bektaşî mecmualarında yaygındı, ama bu ölçüde derli toplu örnekleri azdır; şiirlerinin “zevkle okunduğu” yolundaki değerlendirme de kaynaklarda tekrarlanır. Yirminci yüzyılda Sadettin Nüzhet Ergun ve Turgut Koca'nın derlemeleriyle basılı hâle gelmiştir. Adının bugün taşıdığı asıl risk unutulmak değil, karışmaktır: hem aynı antolojide komşu sayfada duran Fâzılî ile, hem de Vikikaynak kaydında olduğu gibi adaş divan şairleriyle. Bu yüzden metinlerinin yanında kaynak sayfasını ve sürümünü göstermek, biyografik bir ayrıntı değil kimlik meselesidir.