Hayâlî Bey

Hayâlî Bey kimdir?

Hayâlî Bey, 16. yüzyıl klasik Türk şiirinin en çok anılan gazel şairlerinden biridir. Asıl adı Mehmed'dir, kaynaklarda “Bekâr Memi” diye de geçer; Vardar Yenicesi'nde doğdu, 964 (1556-57) yılında Edirne'de öldü.

Bu arşivdeki dört gazeli, Sadettin Nüzhet Ergun'un “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” antolojisinden aktarıldı. Ergun onu bir tarikat şairi olarak sunmaz; gençliğinde Kalenderî-Hayderî çevrelerinde bulunmuş, sonra o bağdan sıyrılmış bir divan şairi olarak anar ve “herhangi bir akîdeyi terennüm eden bir şair olarak gösterilemez” der. Dört gazel de o çevrenin izini taşıdığı için derlemeye girmiştir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Vardar Yenicesi'nde doğdu; doğum yılı kesin değildir, kaynaklar 1497 dolayını tahmin eder. Genç yaşta Bâtınîliği benimsedi. Sehî Bey onun “silsile-i tarîkatte Hayderî” olduğunu ve Baba Ali Mest'in köçekleri arasında bulunduğunu bildirir; Lâtifî de aynı çevreyi anlatan bir kayıt düşer. Kalenderî şeyhi Baba Ali Mest-i Acem Yenice'ye geldiğinde ona katılan Mehmed'i şeyh oğlu gibi görmüş, tasavvuf kültürünü büyük ölçüde ondan almıştır.

Baba Ali'nin topluluğuyla İstanbul'a gitti. Ergun, bir gazelinin beyitlerinden onun Sütlüce'deki Câferâbâd tekkesine devam ettiğini ve tekkeyi uyandıran Câfer'e hürmet gösterdiğini çıkarır; bu bir belgeye değil şiirin kendisine dayanan bir çıkarımdır ve burada öyle kaydedilmelidir. Şairin kendisi de bazı şiirlerinde Kalenderîlerle ve Hayderîlerle düşüp kalktığını dolaylı olarak söyler.

Sonraki yıllarda Bâtınîlerden uzaklaştı. Çeşitli kaynaklar bunu İskender Çelebi'nin aracılığıyla Kanûnî Sultan Süleyman'ın iltifatına ermesine bağlar ve akîdesinin değiştiğini kaydeder. İbrahim Paşa'nın da himayesini gördü, padişahın Rodos ve Bağdat seferlerinde bulundu; hâmilerinin ölümünden sonra mevkii geriledi.

964 (1556-57) yılında Edirne'de öldü; mezarı dedelerinden kalma Vize Çelebi Mescidi'nin avlusu önündedir. Ölümüne Arşî bir tarih söylemiştir. Mahlas ortaklığı bu kaydın bir parçasıdır: 16. yüzyılda “Hayâlî-i Evvel” diye anılan Abdülvehhâb Çelebi de aynı mahlası kullandı ve Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde “Hayâlî” maddesi “Hayâlî Bey” maddesinden ayrı durur. Buradaki dört gazel, kaynak sayfasının Hayâlî Bey (Mehmed, Bekâr Memi, 1497-1557) olarak künyelediği şaire aittir.

Şiir anlayışı ve dili

Dört gazelin dördü de aruzla, üçü ayrı bahirde yazılmış: “Yolunda ser verüb” muzâri' (mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün), “Ne zillet vermeğe râğıb” hezec (mefâîlün dörtlemesi), kalan ikisi remel (fâilâtün üçlemesi + fâilün). Kalıp neredeyse hiç zorlanmaz; sapma görünen mısralar ulama ve medle tamamlanır.

Şiirin taşıyıcı öğesi rediftir ve her gazelde ayrı bir iş yapar. “…lik eyledi” bir unvan makinesidir: serverlik, dilâverlik, erlik, kâfirlik, kalenderlik derken sonunda “ciğerderlik” gibi olmayan bir meslek de uydurur. “…ımız vardır” bir mülk sayımı yürütür. “bilür” bilginin kime ait olduğunu beyit beyit dağıtır. “…yim” ise şairin kendine verdiği adları sıralar.

Kafiye onda anlam üretir. “Bilür” redifli gazelde “-âbî” eki bir zümre dizisi kurar — harâbîler, âbîler, gurâbîler, âftâbîler, Efrâsyâbîler, Bûtürâbîler — ve son halka Hz. Ali'nin “Ebû Türâb” lakabına bağlanır. Tasavvuf sözlüğü şiirlerinde yoğundur, ama Ergun'un dediği gibi yalnız bir akîdeyi anlatan metinleri azdır: aynı gazelde Cemşîd'in tacıyla Kerbelâ matemi, mescidin pabuç safıyla meyhane dergâhı yan yana durur.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânTek eseri. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin kaydına göre 25 kaside, 8 musammat ve 688 gazel içerir; tenkitli neşrini Ali Nihat Tarlan hazırlamıştır. Ergun da divanın çok sayıda yazma nüshasına rastlandığını belirtir.
• Bektaşî Şairleri ve Nefesleri (derleme, Sadettin Nüzhet Ergun)Bu arşivdeki dört gazel, antolojinin Hayalî bölümünden — Türkçe Vikikaynak'taki 144534 numaralı sürümden — aktarıldı; sayfada bu dört gazelden başka metin yok.

Edebiyat tarihindeki yeri

Kaynaklar onu yüzyılının en güçlü şairleri arasında sayar; Ergun “san'atkârlık bakımından Türk edebiyatının en kudretli şairlerinden” der ve onu “nev'i şahsına münhasır” diye niteler — bu bir derleyici hükmüdür, burada bir alıntı olarak aktarılmaktadır. Şiirlerinin tekke muhitinde okunmaya devam ettiği, 20. yüzyıl başında bir Bektaşî antolojisine alınmasından anlaşılıyor: derleyici bu gazelleri Bektaşî çevrelerinde dolaşan metinler arasında bulmuş ve şairin Kalenderî-Hayderî bağını gerekçe göstermiştir. Sonraki şairler üzerindeki etkisini tek tek gösterecek bir kaynak elimizde olmadığı için burada böyle bir değerlendirme yapılmıyor. Kaydın kendi durumu da not edilmelidir: bu arşivdeki dört gazel tek bir antoloji sayfasından gelir, divanının tenkitli neşrinden henüz metin alınmamıştır; aynı mahlası kullanan başka şairler bulunduğu için bu şaire eklenecek her yeni metnin kaynağında künyenin “Hayâlî Bey / Mehmed / Bekâr Memi” kaydıyla eşleştiği ayrıca doğrulanmalıdır.