Kelâmî

Kelâmî kimdir?

Kelâmî, 16. yüzyılda Kerbelâ'da yaşamış bir Bektaşî tekke şairidir. Asıl adı bilinmiyor; şiirlerinde Kelâmî mahlasını kullanır, tarikat çevresinde ise Cihan Dede diye tanınmıştır. Hakkındaki bilgilerin neredeyse tamamı Bağdatlı Ahdî'nin “Gülşen-i Şu'arâ” adlı tezkiresinden geliyor.

Şiirinin belirleyici damarı Hurûfîliktir. İnsan yüzündeki çizgileri harf sayılarıyla okuyan bu öğreti onun gazelinde süs değil yöntemdir: on dört hat, yirmi sekiz ve otuz iki harf, âyet iktibasları hep aynı iddiaya çıkar — yüz okunacak bir metindir. Aruzu rahat kullanır ve klasik şiirin mazmunlarından bolca yararlanır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Kerbelâ'da doğdu. Doğum tarihi, ailesi, mesleği ve eğitim durumu hakkında kaynaklarda hiçbir kayıt yok; ölüm yılı da bilinmiyor. TEİS maddesi, şiirlerindeki ilmî birikimden, Hurûfîliğe meyletmesinden ve aruzu ustaca kullanmasından belli bir düzeyde eğitim aldığının anlaşıldığını söyler — yani elde belge değil, çıkarım vardır.

Gençlik yıllarında İmam Hüseyin makamının yanındaki “Tekke-i Abdâlân-ı Rûm”un şeyhi Hüseyin Dede'ye intisap etti ve uzun süre bu dergâhta kaldı. Ahdî'nin anlattığına göre tarikat yolunda ilerledi, hakikat ehliyle sıkı ilişki kurdu, sohbetlerine katıldı ve dervişler arasında sözü tutulan biri oldu. Aynı kaynak onun İran'ı ve Türkistan'ı dolaştığını, dönüşünde âstânede post sahibi bir ihtiyar olarak bulunduğunu kaydeder.

Adı bir başka şairle karışabiliyor. TEİS'te aynı lakabı taşıyan ikinci bir madde daha var: 1050/1640'ta ölen, meczup davranışlarıyla anılan Mevlevî dedesi Kelâmî Cihan Dede. Bu, 17. yüzyıla ait ayrı bir kişidir; arşivdeki iki şiir Kerbelâlı Bektaşî Kelâmî'ye aittir ve künyedeki biyografi bağlantısı da o maddeye bakar.

Şiir anlayışı ve dili

Kelâmî'nin gazelinde redif bir tekrar değil bir tez: yedi beytin hepsi “vechin” ile biter ve her beyit yüzü başka bir kutsal metne benzetir — Kur'an, Kâbe, arş, besmele, Tâhâ satırı. Kasas sûresindeki “O'nun vechi hariç” istisnası bu yığılmanın dayanağıdır; şair âyetteki kelimeyi sevgilinin yüzüne bağlayarak bütün gazeli tek bir tefsir hamlesine oturtur.

Sayılar onun sözlüğünün bir parçası. Yirmi sekiz Kur'an alfabesinin harf sayısı, otuz iki Farsça alfabenin harf sayısıdır; “bist ü heşt ü sî vü dü” terkibi hem gazelde hem tahmiste geçer ve insanı harflerden kurulmuş bir toplam sayar. Yüzdeki on dört hat da aynı hesabın parçasıdır.

İkinci metni Nesîmî'nin bir gazelinin tahmisidir ve tahmis onun için bir saygı jesti olmanın ötesine geçer: bendlerin ortasında Nesîmî'yi unvanıyla (“îmâdüdîn”) anar, son bendde ona doğrudan seslenir ve sözünü Ruhu'l-kudüs sayar. Kendi mahlasını da “Kelâmullah” ile aynı köke bağlayarak şiirin içine yerleştirir; ad, şiirin terimlerinden biri hâline gelir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki iki şiirin kaynağı bu derlemedir: Sadettin Nüzhet Ergun Kelâmî bölümüne bir gazel ile bir tahmis koymuştur ve metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144110 numaralı sürümden aktarıldı.
• Nesîmî gazelinin tahmisiDokuz bendlik bu manzume şairin en uzun metnidir. Nesîmî'nin “Ey saçın zıll-i İlâhî” matlalı gazeline üçer dize eklenerek kurulmuştur; TEİS maddesi de örnek metin olarak bunu verir.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Gülşen-i Şu'arâ'daki kayıtBağdatlı Ahdî'nin tezkiresi şairin hayatı hakkındaki tek eski kaynaktır. Ahdî onu “dervişler arasında emîr-i kelâm” diye anar ve nazmının düzenini, tasavvuf yüklü ifadelerinin eşsizliğini över.

Edebiyat tarihindeki yeri

Kelâmî'nin bugün okunabilen metinleri iki tane ve ikisi de tek bir derlemeden geliyor; buna karşılık hakkında yazılanların hemen hepsi 16. yüzyıldan kalma bir tezkire kaydına dayanıyor, ki bu Bektaşî şairleri arasında görece iyi bir durum. Ahdî'nin çağdaş tanıklığı sayesinde nerede yetiştiği, kime bağlandığı ve hangi adla tanındığı biliniyor — Kanberî ya da Kul Bayramlı için bu kadarı bile yok. Öte yandan aynı lakabı taşıyan 17. yüzyıl Mevlevî şairiyle karışma ihtimali kayıtlarda hâlâ duruyor ve iki maddenin ayrı tutulması gerekiyor. Nesîmî tahmisi ise onun asıl izini taşıyor: Hurûfî şiirinin Kerbelâ'daki bir Rûm abdalları tekkesinde nasıl okunup yeniden yazıldığını gösteren somut bir örnek.