Cennetülme’vâ Yüzündür Leblerin Mâ-i Tahûr

Nesîmî'nin bir gazeline yazılmış tahmis: her bendin son iki dizesi Nesîmî'nin beyti, ilk üçü Kelâmî'nin eklemesi. Yüz okuma, yirmi sekiz ve otuz iki harf hesabı, uyku-uyanıklık uyarısı ve Nesîmî'ye yapılan doğrudan hitap dokuz bend boyunca birbirini kovalar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cennetülme’vâ yüzündür leblerin mâ-i tahûr

   Mûs-i candır sözün nâzik vücûdun kûh-i Tûr

   Fazl-ı Yezdân’ın, cemâli senden olmuştur zuhûr

   Ey saçın zıll-i İlâhî vey ruhin Allahü nûr

   Ravzanın servi boyundur indehâ cennât-ı hûr

   1Yüzün Cennetülme'vâ, dudakların tertemiz sudur;

   2sözün canın Mûsâ'sı, ince bedenin Tûr dağıdır.

   3Tanrı lütfunun güzelliği senden görünmüştür.

   4Ey saçı ilâhî gölge, ey yanağı “Allah nurdur”;

   5cennet bahçesinin servisi senin boyundur, huri cennetleri onun yanındadır.

   Tahmisin çalışma biçimi ilk bendde görülüyor: dördüncü ve beşinci dizeler Nesîmî'nin matlaıdır, ilk üçü Kelâmî ekler. Ekleme Nesîmî'nin kurduğu denklemi genişletiyor — beden Tûr dağı, söz o dağda konuşan Mûsâ. Kaynakta üçüncü dizeye bir virgül düşmüş; yazım korundu.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ey cemâlin cümle eşyânın cemâlinde cemîl

   Anber efşan sünbülün kim iki böldü çün Halîl

   Birisidir kâf-ı mübhem biridir nûra delîl

   İstivâsıdır saçın İnnâ hedeynâh-üs-sebîl

   Cennet anındır ki kıldı şol sırât üzre ubûr

   1Ey güzelliği bütün nesnelerin güzelliğinde görünen güzel!

   2Anber saçan sümbül saçını İbrahim gibi ikiye böldün;

   3biri kapalı bir kâf harfidir, öteki nura delildir.

   4Saçının düzgün ayrımı “Biz ona yolu gösterdik” âyetidir;

   5sırat üzerinden geçen kimseye cennet onundur.

   Ortadan ayrılmış saç, Hurûfî okumada iki harfe ve iki yola dönüşüyor; “İnnâ hedeynâhü's-sebîl” âyeti de tam bu ayrımın adı oluyor. Halîl'in kuşları bölmesine yapılan gönderme ayırma fiilini kutsal bir örneğe bağlıyor. Nesîmî'nin beyti ise ayrımı sırat köprüsüne taşıyıp bendi bir hükümle kapatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mushaf-ı hüsnün kim olmuşdur cihâna vâzıha

   Şerhine kasırdürür nutk-ı zebân-ı şâriha

   Oldu nûr-i mâ-i rûyin burc-i dilde lâyıha

   Ey sıfâtın kul hüvallah vey cemâlin Fâtiha

   Üşte Fürkan üşte Tevrât üşte İncil ü zebûr

   1Güzelliğinin mushafı dünyaya apaçık olmuştur;

   2onu şerh etmeye açıklayıcının dili yetmez.

   3Yüzünün su gibi nuru gönül burcunda parladı.

   4Ey sıfatı “De ki: O Allah'tır”, ey güzelliği Fâtiha olan;

   5işte Furkan, işte Tevrat, işte İncil ve Zebur.

   Yüz bir mushaf sayılınca sıradaki adım kaçınılmaz: şerh edilemez olduğunu söylemek. İkinci dize bu imkânsızlığı dile bağlıyor, üçüncüsü ışığa. Nesîmî'nin beyti ise dört kitabı arka arkaya sayarak iddiayı en uca götürüyor — “üşte” eski Türkçenin “işte”sidir ve tekrar edildikçe sayım bir gösterme jestine dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dest-i Kudret eyleyelden tâ muhammer tiynetin

   Altı kerre bist ü heşt ü sî vü düdür hilkatin

   Cümle âfâkın hemen mâhiyyetidir sûretin

   On sekiz bin âlemin âyînesidir sîretin

   Kim ki şol mir’âtı buldu oldu min ehl-i sürûr

   1Kudret eli mayanı yoğurduğundan beri

   2yaratılışın altı kere yirmi sekiz ve otuz ikidir.

   3Suretin bütün ufukların mahiyetidir;

   4huyun on sekiz bin âlemin aynasıdır.

   5O aynayı bulan kimse sevinç ehlinden oldu.

   Yirmi sekiz Kur'an alfabesinin, otuz iki ise Farsça harflerin sayısıdır; Hurûfî hesabın iki temel rakamı burada çarpma işlemine sokuluyor. İnsan böylece harflerden kurulmuş bir toplam sayılıyor. Ayna imgesi Nesîmî'nin beytiyle geliyor ve bulmayı bir sevinç şartına bağlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ârif-i nefs olmayan bilmez Hak’ı dedi Ali

   Sûretâ eşyayı gör mir’ât-ı dilde müncelî

   Bas ayak vahdet yoluna çek bu kesretten eli

   Kahr ü lütfun illeti ma’nîde vâhiddir velî

   Bilmedi şeytan bu tevhîdi Ahad’den düşdü dûr

   1Ali, kendini bilmeyen Hakk'ı bilmez, dedi.

   2Nesneleri suret olarak gör, gönül aynasında görünürler;

   3birlik yoluna ayak bas, bu çokluktan elini çek.

   4Kahır ile lütfun sebebi manada birdir;

   5şeytan bu birliği bilemedi, Ahad'den uzağa düştü.

   “Men arefe nefsehû” sözü Ali'ye isnat edilerek bendin başına konuyor ve bütün bend bu tek şarta bağlanıyor. Üçüncü dize emir kipiyle okuru işin içine sokuyor: kesretten el çekmek bir düşünce değil bir hareket. Nesîmî'nin beyti karşı örneği veriyor — şeytanın hatası bilgi eksikliği değil, ayrım yapmak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bist ü heşt ü sî vü düdür cümle-i ekvanda gör

   Ratb ü yâbis nîk ü bed ser defter-i dîvanda gör

   Lîk ayn-ı ma’ni ile sûret-i insanda gör

   Ayn ü şûn ü kafa bak yârin cemâlin anda gör

   Kıl Tebârek yâ Musavvir leyse fîhâ min fütûr

   1Yirmi sekiz ile otuz ikiyi bütün varlıklarda gör;

   2yaşı kuruyu, iyiyi kötüyü divan defterinin başında gör.

   3Ama mana gözüyle insan suretinde gör;

   4ayn, şın ve kaf harflerine bak, sevgilinin güzelliğini onlarda gör.

   5“Yücedir” de ey suret veren; onun yaratışında hiçbir çatlak yoktur.

   Beş dizenin dördü “gör” ile bitiyor ve her seferinde bakılacak yer daralıyor: önce bütün varlık, sonra defter, sonra insan, en sonunda üç harf. Ayn-şın-kaf “aşk” kelimesinin harfleridir; kaynak ortadaki harfi “şûn” diye dizmiş, TEİS ise “şîn” basıyor. Vikikaynak'taki yazım korundu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ey Yemînîden yemînullah kitâbın yanılan

   Sâil-i ma’nâ yanında her cevâbın yanılan

   Hâb-ı gaflette varub mebde’ maâdın yanılan

   Koptu hüsnünden kıyâmet ey hisâbın yanılan

   Uykudan dur kim erişti va’de-i men fil-kubûr

   1Ey sağ elden gelen Allah yemini olan kitabını şaşıran;

   2mana soranın karşısında her cevabı şaşıran;

   3gaflet uykusuna dalıp başlangıcını ve sonunu şaşıran;

   4ey hesabını şaşıran, güzelliğinden kıyamet koptu.

   5Uykudan kalk, kabirdekilere verilen söz erişti.

   Dört dize boyunca aynı kelime tekrarlanıyor: yanılan. Muhatap her seferinde başka bir şeyi şaşırıyor ve liste kitaptan hesaba doğru daralıyor. İlk dizedeki “Yemînî” hem “sağ el” hem Hurûfî şair Yemînî'nin adı olarak okunabiliyor; iki okuma da metinde açık bırakılmış.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Kim ki ma’şûkun gamın cân ile kılmasa gıdî

   Hayy-i fid-dâreyn olub bulmadı ömr-i sermedi

   Ol îmâdüdîn-i sırr-ı Murtezâ böyle dedi

   Kim ki Eyyûb’un belâsın sevdiğinden çekmedi

   Giymedi mahbûb elinden hil’at-i abden şekûr

   1Sevgilinin gamını canına gıda etmeyen kimse

   2iki dünyada diri olup sonsuz ömrü bulamadı.

   3Murtazâ sırrının direği olan o kişi böyle dedi:

   4Eyyûb'un belasını sevdiğinden çekmeyen kimse

   5sevgilinin elinden şükreden kulun hil'atini giymedi.

   Üçüncü dize tahmisin kimin üzerine yazıldığını söylüyor: İmâdüddîn, Nesîmî'nin adının başındaki unvandır. Kelâmî böylece tahmis edilen şairi bendin ortasında bir kaynak gibi anıyor. Bela burada ceza değil bir giysi — Eyyûb'un sabrı hil'ate, yani makam elbisesine çevriliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey Kelâmî Fazl-ı Yezdan dergehine secde kıl

   Olmayasn çün nesîmî Hak katında münfeil

   Rûh bahşî çün ana mîsakdan oldu sicil

   Rûh-i kuds oldu Nesîmî’nin sözü ey zinde dil

   Ger Mesîhâ tek diriysen yatma kim çalındı sûr

   1Ey Kelâmî, Tanrı lütfunun dergâhına secde et;

   2Nesîmî gibi Hak katında utanmış olmayasın.

   3Çünkü ona can bağışlamak, misaktan beri yazılıydı.

   4Nesîmî'nin sözü Ruhu'l-kudüs oldu, ey diri gönül;

   5Mesih gibi diriysen yatma, sûr çalındı.

   Son bend iki adı yan yana koyuyor: Kelâmî kendine sesleniyor, sonra tahmis ettiği şaire. Kaynak ikinci dizede Nesîmî'yi küçük harfle, dördüncüde büyük harfle dizmiş ve “olmayasın” kelimesini “Olmayasn” diye eksik basmış; ikisi de düzeltilmedi. Kapanış uyarısı uykuyu değil ölümü hedef alıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle