Gör Ne Sultânız ki Bî Şek Bendedir Dünyâ Bize

Nesîmî'nin bir gazeline yazılmış tahmis. Beş bendin her birinde Hayderî üç dize ekleyip Nesîmî'nin beytine bağlanıyor; konu baştan sona aynı iddia: insan küçüktür ama içindeki her şeyi kapsar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gör ne sultânız ki bî şek bendedir dünyâ bize

   Kulluğa bel bağlayuptur cümle-i eşyâ bize

   Oldu esrar-ı nihânî serbeser peydâ bize

   Çün ayân oldu rümûz-i Allemelesmâ bize

   Rûşen oldu nükte-i sırr-ı şeb-i yeldâ bize

   1Bak, nasıl bir sultanız: dünya şüphesiz bize kul.

   2Bütün eşya bize kulluk etmeye bel bağlamış.

   3Gizli sırların hepsi baştan başa bize açıldı.

   4“Âdem'e bütün isimleri öğretti” âyetinin işaretleri bize apaçık olunca,

   5en uzun gecenin sırrındaki incelik bize aydınlandı.

   İlk üç dize Hayderî'nin, son iki dize Nesîmî'nindir; tahmisi okumanın yolu bu dikişi görmekten geçer. “Allemelesmâ” Bakara sûresinden alınmıştır ve Hurûfî düşüncede insanın önceliğinin delilidir: Âdem'e öğretilen isimler harflerdir. “Şeb-i yeldâ” yılın en uzun gecesidir — karanlığın en çok olduğu yerden bir bilgi çıkarılır.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gerçi biz üstâd-ı aklız aşka müzdûr olmuşuz

   Aşka yakın geldik ammâ cümleden dûr olmuşuz

   Kevkeb-i sa’dız güneş tek halka meşhûr olmuşuz

   Zerre-i mihriz eğerçi matlâ’-ı nûr olmuşuz

   Katre-i bahriz eğerçi mevcdir deryâ bize

   1Gerçi biz aklın ustasıyız, ama aşka gündelikçi olduk.

   2Aşka yaklaştık, ama herkesten uzak düştük.

   3Uğurlu bir yıldızız; güneş gibi halka meşhur olduk.

   4Güneşin zerresiyiz, gerçi nurun doğduğu yer olduk.

   5Denizin damlasıyız, gerçi derya bize dalgadır.

   Bent baştan sona ikili karşıtlıklarla yürüyor: aklın ustası ama aşkın ırgatı, aşka yakın ama her şeye uzak. Nesîmî'nin beyti bu paradoksun formülünü verir — zerre ile güneş, damla ile deniz. Küçük olanın büyüğü içermesi, bütün şiirin dayandığı insan-ı kâmil iddiasının en kısa ifadesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Biz o cânız ki menâhîden mutahhar düşmüşüz

   Asgarız lîkin heme âlemde ekber düşmüşüz

   Ümmehâtın zübdesiyiz Hak’ka mazhar düşmüşüz

   Yer ü gök keştîdürür biz ana lenger düşmüşüz

   Gör ne zâtız kim bulunmaz bir dahi hemtâ bize

   1Biz o canız ki yasaklardan arınmış olarak düştük.

   2En küçüğüz, ama bütün âlemde en büyük düştük.

   3Anaların özüyüz; Hakk'a ayna düştük.

   4Yer ve gök bir gemidir, biz ona çapa düştük.

   5Bak nasıl bir zatız: bir eşimiz daha bulunmaz.

   “Ümmehât” eski kozmolojide dört unsurun adıdır, göklere “âbâ” denmesine karşılık gelir; insanı onların özü saymak küçük âlem öğretisinin kendisidir. Dördüncü dizedeki gemi ve çapa benzetmesi beklenen hiyerarşiyi ters çevirir: kâinatı yerinde tutan şey, içindeki en küçük varlıktır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gevher-i zât-ı Hudâyız der nihân ü âşikâr

   Bizim içün çerh urur bu günbed-i niylî hisâr

   Bizdedir mevcûd bîşek yerde gökte her ne var

   Çâr anâsırdır bizi sûrette kıldıran karâr

   Yoksa mâ’nâda makam-ı kurb-i Hak’dır câ bize

   1Gizlide ve açıkta, Allah'ın zatının cevheriyiz.

   2Bu çivit renkli kubbe kale bizim için dönüyor.

   3Yerde gökte ne varsa şüphesiz bizde mevcuttur.

   4Bizi surette durduran şey dört unsurdur;

   5yoksa manada yerimiz Hakk'a yakınlık makamıdır.

   “Günbed-i niylî” gökyüzünün çivit rengi kubbesidir; burada bir kale gibi ve tek bir sakini için dönüyor. Nesîmî'nin beyti bendin gerekli ayrımını yapar: dört unsur insanın yalnız suretini açıklar, manası başka yerdedir. Suret-mana ayrımı olmadan önceki bentlerin iddiası küstahlığa dönerdi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey yüzün cennet boyun tûbâ dudağın kevseri

   Şerbet-i lâ’linden içen câvidân olur diri

   Kesme ol deryâ-yı rahmetten ümîd ey Hayderî

   Ey Nesîmî gafil olma şol hümâyun şehperi

   Dembedem kılur tecellî kafdan anka bize

   1Ey yüzü cennet, boyu Tûbâ, dudağı Kevser olan!

   2Lal dudağının şerbetinden içen sonsuza dek diri kalır.

   3Ey Hayderî, o rahmet denizinden ümidini kesme.

   4Ey Nesîmî, o kutlu kanattan gafil olma;

   5Kaf'tan Anka bize her an tecelli eder.

   Son bent iki mahlası yan yana getiren tek yerdir: Hayderî üçüncü dizede kendine seslenir, dördüncüde sözü Nesîmî'ye bırakır. Tahmisin kuralı budur, ama aynı zamanda bir soy iddiasıdır. Kaf dağındaki Anka yalnız adı olan kuştur; onu “tecellî” eden yapmak, yokluğu bir görünme biçimine çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle