Nedimî

Nedimî kimdir?

Nedimî, 15. yüzyılın ikinci yarısında yetişmiş bir Bektaşî derviş şairidir. Hayatı hakkında etraflı bilgi yok; elimizdeki bütün kayıt, ilk Osmanlı şair tezkiresi olan Sehî Bey'in Heşt Behişt'indeki birkaç cümledir.

Sehî onu “sahib kisve derviş” diye tanıtır, yani Bektaşî kisvesine bürünmüş biri olarak. Sadettin Nüzhet Ergun bu kaydı derlemesine alır ve arkasına şu itirafı ekler: mecmualarda âşıkane manzumeleri bulunsa da Bektaşîliği anlatan bir şiirine rastlamamıştır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Asıl adı, doğum yeri, doğum ve ölüm yılları bilinmiyor. Dönemi de bir belgeden değil, Sehî Bey'in tezkiresindeki yerinden çıkarılır; Ergun onu 15. yüzyılın son yarısında yetişen Bektaşî şairleri arasında sayar.

Sehî'nin tarifi kısa ama karakter çizen bir tariftir: şiir üslûbu düzgün, gazel tarzı beğenilen, nazım kaidesini iyi bilen; sohbeti hoş ve eşsiz; her şeyden elini çekmiş, laubali, dertli bir kimse. Bu cümlelerdeki “her nesneden fâriğ, lâübâlî” tarifi, dervişlik ile kalenderliğin bir arada anıldığı bilinen bir tanımlama biçimidir.

Ergun'un aktardığı iki beyit, Sehî tezkiresinde kayıtlı olan tek örnektir. İkisi de kısa ve kayıtsız bir sese sahiptir; ikinci beyit zekâtı, malı, namazı ve orucu aynı cümlede sayıp elinin tersiyle iter. Bu, Sehî'nin tarifiyle örtüşür ama şairin bütün şiiri hakkında hüküm vermeye yetmez — elde bir divan yok.

Şiir anlayışı ve dili

Elimizdeki örnek dört dizeden ibaret olduğu için poetikası ancak sınırlı biçimde konuşulabilir. İki beyit de aruzla ve on heceli dizelerle yazılmıştır; kalıp hafîfin son tefilesi daralmış hâline (Feilâtün · Mefâilün · Fa'lün) oturur, iki dize kalıbı tam doldurur, iki dize zorlar.

Birinci beyit kaderi gökyüzüne yazılmış bir yazı sayar ve şairin dileği alçakgönüllüdür: çarkın ucunda dönmek. “Dönmek” fiili hem feleğin hareketini hem dervişin semâını çağırdığı için istek bir yakınma değil bir katılma dileği gibi okunur.

İkinci beyit “ne ... ne ...” kalıbını üst üste bindirerek bir ibadet listesini eler; reddedilen inanç değil, hesabı tutulan biçimidir. İki beyit birlikte, tezkirenin “lâübâlî” dediği tavrın şiirdeki karşılığını verir: iddiasız, kısa ve kayıtsız bir söyleyiş.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Heşt Behişt (Sehî Bey tezkiresi)Nedimî hakkındaki bilgilerin ve elimizdeki iki beytin tek kaynağı. Sehî onu “sahib kisve derviş” diye tanıtır ve üslûbunu över.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriSadettin Nüzhet Ergun'un derlemesi; Sehî'nin kaydını ve iki beyti aktarır. Arşivdeki metin buradan, Türkçe Vikikaynak'ın 144174 numaralı sürümünden alındı.
• Mecmualardaki âşıkane manzumelerErgun mecmualarda âşıkane bir takım manzumeleri bulunduğunu söyler, ancak Bektaşîliği anlatan bir şiirine rastlamadığını da açıkça yazar. Bu metinler derlenmiş değildir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Nedimî, edebiyat tarihinin bir kitapla değil bir tezkire maddesiyle koruduğu şairlerdendir; elde kalan iki beyit, adının unutulmamasını sağlayan tek metindir. Bu ölçek bile bir şey öğretiyor: 15. yüzyılda derviş kisvesi ile divan şiiri üslûbunun aynı kişide buluşabildiğini ve tezkire yazarının bunu bir çelişki saymadığını. Ergun'un “Bektaşîliği terennüm eden şi'rine rastlamadım” kaydı ise bir derlemecinin kendi kitabının sınırını göstermesi bakımından dikkate değer — şairi Bektaşî şairleri arasına alır ama elinde buna uygun bir metin olmadığını gizlemez. Arşivde bu iki beyit, tam metin gibi değil, kaynağı ve çerçevesi gösterilmiş bir parça olarak yayımlanıyor.