Şâhî

Şâhî kimdir?

Şâhî, 16. yüzyılın ilk yarısında yetişmiş, Diyarbakır doğumlu bir Kızılbaş şairidir. Şah İsmail'in himayesini görmüş, Yavuz Sultan Selim döneminde İstanbul'a da gelmiştir. Asıl adı bilinmiyor; mahlasını hâmisinden aldığı tahmin edilir ve kaynaklarda Şâhî-i Şarkî, Acem Şâhî unvanlarıyla geçer.

Adı tezkirelerde geçtiği hâlde bugün onu ayakta tutan şey divan şiiri değil, Alevî-Bektaşî cem törenlerinde hâlâ okunan hece ölçülü bir nefestir. Arşivdeki tek metni odur: “Kurbanlar tıglanup gülbank çekildi”.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılı bilinmiyor. Ergun onu 16. asrın ilk yarısında yetişen Kızılbaşlardan sayar ve Diyarbakır'da doğduğunu, Şah İsmail Safevî'nin himayesine mazhar olduğunu, Yavuz zamanında İstanbul'a geldiğini kaydeder. Mesleği, ailesi ve aldığı eğitim hakkında kaynaklarda bilgi yoktur.

Hakkındaki iki tezkire kaydı birbirini yalanlar. Latîfî onu “tarzında muhteri' şâir-i mâhir ve hayâlâ-i hâssa kadir” diye över ve Şah İsmail'in yakınlarından, şairlerinin en önde gelenlerinden sayar. Şah İsmail'e ve tarikatine duyduğu muhabbet yüzünden aleyhinde bulunan Hasan Çelebi ise bu övgüleri abartılı görür ve onun “bu evsaftan bilkülliye muarrâ ve müberrâ” olduğunu söyler. Yani şairin değeri daha kendi yüzyılında bir mezhep tartışmasının içinden değerlendirilmiştir.

En bilinen manzumesi Arap harfleriyle yazılmış Farsça bir beyittir; devlet sahiplerinin tacının hep aynı renkte olduğunu, onun tacının ise Ali bağında yetişen kırmızı gül gibi olduğunu söyler. Kızıl başlığı öven bu beyit, mahlasının ve mensubiyetinin birlikte okunmasını isteyen bir imzadır.

Bu ada dair asıl karışıklık şudur: aynı mahlasla kayıtlı ve muhtelif tarikatlerden söz eden bir “destan” daha vardır, ama o metin bu şaire ait değildir. Ergun, destanda anılan Rifaîlik ve özellikle Sadîliğin Anadolu'ya 17. yüzyıldan sonra girdiğini hatırlatarak metni 18. yüzyıla ya da sonrasına yerleştirir ve aynı mahlası kullanan başka bir Bektaşî'ye verir. TEİS maddesi de aynı ayrımı yapar. Arşivdeki Şâhî, destanın değil, “geldim” redifli nefesin şairidir. İkinci bir karışıklık daha vardır: bu nefes bazı yayınlarda Şah İsmail Hatâyî'ye atfedilir; oysa eski bir mecmuada “Şâhî-i Şarkî” başlığıyla kayıtlıdır ve Latîfî de şairi bu unvanla tespit etmiştir.

Şiir anlayışı ve dili

Elde kalan metinler, aynı şairin hem aruzla hem heceyle yazdığını gösteriyor. Latîfî tezkiresindeki gazeli ve Farsça beyti divan şiirinin kalıplarına oturur; nefesi ise on bir heceli, 6+5 duraklıdır ve dörtlüklerle ilerler. Ergun bu ikiliği o yüzyıl için istisna saymaz — Gülşenîlerden Usûlî'yi ve Bektaşîlerden Hüseynî'yi aynı damarda anar.

Nefesin yöntemi anlatmak değil, sıralamaktır. Metin bir ikrar töreninin adımlarını sırayla takip eder: kurbanın tığlanması, eşiğe baş koyma, üç adım, boyna bağlanan tığbend, pirin telkini, darda durmak ve dolunun içilmesi. Her dörtlüğü kapatan “geldim” redifi bu adımları bir varış listesine çevirir; şiir bittiğinde okur töreni baştan sona görmüş olur.

Söz varlığı bütünüyle erkâna aittir: gülbank, dört kapu, çırağ uyarmak, rehber, dâr, ikrar, peyman. TEİS maddesi bu terim yoğunluğunu şairin mensubiyetinin delili sayar. Buna karşılık aynı metin Arapça bir Kur'an iktibasını (“sekāhüm”) da rahatça içine alır; sade söyleyişle kitabî malzemeyi bir arada tutmak bu şiirin en belirgin özelliğidir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki tek şiirin kaynağı bu derlemedir. Sadettin Nüzhet Ergun, Şâhî bölümüne yalnız “geldim” redifli nefesi koymuş ve “Şâhî'nin sadece bu manzumesini naklediyorum” demiştir; metin Türkçe Vikikaynak'taki 144488 numaralı sürümden aktarıldı.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Mecmualardaki manzumelerErgun, şairin âşıkane bir takım manzumelerine mecmualarda rastlandığını, ancak Kızılbaşlığı terennüm eden gazellerini elde edemediğini yazar. Bu metinler bir divan hâlinde toplanmış değildir.
• Latîfî Tezkiresi'ndeki gazel ve Farsça beyitTezkirede şaire ait bir gazel ile “Tâc-ı yek reng…” diye başlayan meşhur Farsça beyit kayıtlıdır; beyit Kızıl başlığı Ali bağının kırmızı gülüne benzetir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Şâhî'nin adı bugün ağırlıkla tek bir metinle yaşıyor: “geldim” redifli nefes, Anadolu'nun çeşitli yörelerinde cem ayinlerinde okunmaya devam ediyor ve cönklerde sık rastlanan metinlerden biri. Şiirin talibin yola girişini ve ikrar törenini adım adım anlatması, onu tekke şiirinin en çok başvurulan tören metinlerinden biri yapmıştır. Buna karşılık şairin kimliği çift taraflı bir karışıklığın içinde kalmıştır: bir yandan aynı mahlası kullanan ve muhtemelen 18. yüzyılda yaşamış başka bir Bektaşî'nin destanı ona mal edilmiş, öte yandan kendi nefesi bazı yayınlarda Şah İsmail Hatâyî'ye atfedilmiştir. Ergun ile TEİS maddesi bu iki karışıklığı da ayrı ayrı çözer; arşivde her şiirin yanında hangi derlemenin hangi sürümünden alındığı gösterildiği için okur atfın nereye dayandığını kendi kontrol edebilir.