Temennâyî

Temennâyî kimdir?

Temennâyî, on beşinci yüzyılın ikinci yarısında yetişen Kalenderîlerdendir. Kayseri civarında doğduğu kaydedilir; asıl adı bilinmiyor. Sadettin Nüzhet Ergun onu, Anadolu'da Hurûfî telakkilerini ilk terennüm eden şairler arasında gösterir.

Hakkındaki bilgiler tezkirelerden ve mecmualardan gelir. Lâtifî onun tenasühe inandığını bildirir ve tezkiresinde birkaç beytine yer verir; Bâkî'nin hayatında yazılan bir mecmuada ise devrinin meczupları arasında gösterilir. Arşivdeki tek şiiri, Câmiu'n-nezâir'de kayıtlı bir gazeldir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yılı bilinmiyor. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu on beşinci yüzyıl sonu ile on altıncı yüzyıl başına yerleştirir ve 1511'de Şahkulu isyanı bastırılırken öldürüldüğünün tahmin edildiğini kaydeder; bu bir tahmindir, belgeye bağlanmış bir tarih değildir. Arşivdeki dönem etiketi Ergun'un verdiği çerçeveye uyularak on beşinci yüzyıl olarak yazıldı.

Kalenderîlik onun için bir mizaç değil, bir mensubiyettir: kaynaklar onu Kalenderî güruhunun ileri gelenlerinden sayar. Ergun'un aktardığı beyitlerde sofuya seslenip saç ve sakalını kazıtmasını, dedikoduyu bırakmasını ve ömür sermayesini boşa harcamamasını söyler; cennetin, hurinin ve gılmanın uzakta değil burada olduğunu savunur. Bu, kalenderî şiirin tanınmış tavrıdır ve şairin çevresini de gösterir.

Hurûfîlik ile bağı iki ayrı kaynakta anılır: Ergun onu Anadolu'daki ilk terennüm edenlerden sayar, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü ise Fazlullâh-ı Hurûfî'nin yolunu izlediğini yazar. Lâtifî'nin bildirdiği tenasüh inancı da aynı çevrenin izlerinden biridir. Buna karşılık Lâtifî şairin beyitlerini beğenmemiş; tezkirenin bu olumsuz hükmü, adının sonraki kaynaklarda az geçmesinde payı olabilecek bir ayrıntıdır.

Şiir anlayışı ve dili

Arşivdeki gazel beş beyittir, ölçüsü remeldir (Fâilâtün · Fâilâtün · Fâilâtün · Fâilün) ve “gönlünü” redifi beş beyitte de döner. Redif bir sahiplik eki taşıdığı için şiir boyunca aranan şey hep bir başkasının gönlüdür; şair kendi gönlünden değil, ulaşamadığı bir gönülden söz eder.

Şiirin yöntemi soru sormaktır: gönlün cihanda bir varlığı var mı, yoksa felek mi sakladı; bir gün onu giymeye gücüm yeter mi. Cevap verilmez, ihtimaller yan yana bırakılır. Dördüncü beyitte beklemek bir imgeye bağlanır — sadefin nisan yağmurunu ağzı açık beklemesi ve o damladan inci yapması — ve böylece çaresizlik bir üretim şartına çevrilir. Son beyit bunu bir pazarlığa dönüştürür: canı pahasına da olsa o gönül elde edilse, Rum'a padişah olmak kadar sevinilecektir. Metinde Hurûfî harf yorumu görünmez; bu tek gazel, kaynakların anlattığı öğreti tarafını değil, kalenderî mizacın hasret dilini gösterir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Câmiu'n-nezâir'de kayıtlı gazel“Şol kadar göstermemiştir bana devran gönlünü” diye başlayan, beş beyitlik, “gönlünü” redifli gazel. Ergun bu manzumeyi Câmiu'n-nezâir'den naklettiğini yazar; arşivdeki tek metin budur.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Lâtifî Tezkiresi'ndeki beyitlerLâtifî, şairin tenasühe inandığını bildirir ve birkaç beytini kaydeder; Ergun bunlardan sofuya kalender olmayı öğütleyen dizeleri aktarır. Bu beyitler ayrı bir şiir olarak değil, tezkire alıntısı olarak bilinir.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriSadettin Nüzhet Ergun'un derlemesi. Arşivdeki gazel buradan, Türkçe Vikikaynak'ın 144473 numaralı sürümünden aktarıldı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Temennâyî'nin bıraktığı iz, bir divan değil birkaç satırlık kayıttır: Lâtifî'nin tezkiresindeki beyitler, bir mecmuadaki “devrinin meczubu” notu ve Câmiu'n-nezâir'e girmiş tek gazel. Bu kadar az metinle ayakta kalmasının sebebi, adının Anadolu'daki Hurûfîliğin ilk terennümcüleri arasında anılmasıdır; onun için Temennâyî bugün daha çok bir edebiyat tarihi düğüm noktası olarak, Kalenderîlik ile Hurûfîliğin on beşinci yüzyıl Anadolu'sunda nasıl iç içe geçtiğini gösteren bir örnek olarak okunur. Ölümünün 1511'de Şahkulu isyanının bastırılmasıyla ilişkilendirilmesi, aynı düşünce çevresinin siyasi sonucuna dair bir tahmindir ve kesinleşmiş değildir. Elimizdeki tek gazelin öğreti değil hasret şiiri olması ise bu belleğin ne kadar dar bir kapıdan geldiğini hatırlatıyor; arşiv bu yüzden metnin hangi derlemenin hangi sürümünden alındığını şiirin yanında gösteriyor.