Tufeylî

Tufeylî kimdir?

Tufeylî, hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmeyen bir Bektaşî şairidir. Sadettin Nüzhet Ergun onu on altıncı yüzyıl Bektaşîlerinden sayar ve hayatı hakkında tezkirelerde bilgiye rastlamadığını açıkça yazar.

Elimizdeki tek dayanak bir mecmua kaydı: 970-982 (1562-1574) yılları arasında yazılmış önemli bir Bektaşî mecmuasında onun bir manzumesi bulunuyor. Ergun bu tarihten hareketle şairin biraz daha önce yaşamış olması gerektiğini söyler. Arşivdeki tek metin, o manzumedir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılı, memleketi ve asıl adı bilinmiyor. Şiirin bir mecmuaya 1562-1574 arasında kaydedilmiş olması yalnızca bir alt sınır verir: şair o tarihte tanınıyordu, dolayısıyla bir süre önce yaşamış olmalıdır.

Ad benzerliğinden doğan bir ihtimal var ama kanıtı yok. Ahdî tezkiresinde Diyarbakırlı Tufeylî adında bir divan şairinden kısaca söz edilir; Ergun bu kişinin aynı şair olduğuna dair elimizde hiçbir kaydın bulunmadığını yazar. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki “Tufeylî/Tıfîlî, Molla Ali Çelebi” maddesi bu Diyarbakırlı şairi anlatır: 1592'de Bağdat'a gitmiş, 1611'de vefat etmiş bir divan şairidir ve maddede Bektaşî ya da Alevî bağlantısına dair bir bilgi yoktur. Ergun'un çekincesi göz önünde tutularak arşivde bu iki ad birleştirilmedi.

Şairin çevresi hakkındaki tek ipucu şiirin kendisidir. Manzume bir makam sahibine seslenir ve baştan sona dua eder; On İki İmam'ı sırayla anıp her birinden bir yardım isteyen, kesretin kalkıp vahdetin açılmasını dileyen bir metindir. Bu tavır, şairi Bektaşî erkânının içinden konuşan biri olarak gösterir.

Şiir anlayışı ve dili

Kaside on üç beyittir ve tek bir sözdizimsel kalıp üzerinde durur: her beyit “olsun” ile biter. Bu, şiiri bir istek cümleleri dizisi hâline getirir ve okundukça bir dua metnine dönüştürür. Ölçü hezectir (Mefâîlün · Mefâîlün · Mefâîlün · Mefâîlün); on altı yerlik bu uzun kalıp, her beyte iki dilek sığdırmaya elverir.

Şiirin omurgası imam silsilesidir: Ali'den başlayıp Hasan, Hüseyin, Zeynelâbidîn, Bâkır, Câfer, Kâzım, Rızâ, Takî, Nakî ve Askerî ile ilerler, Mehdî'de biter. Her imam bir işlevle anılır — biri yâr, biri rehber, biri yoldaş, birinin sözü kılıç olur — böylece sayım kuru bir liste olmaktan çıkar. Silsile bitince ses değişir: perdenin kaldırılması, gizli sırrın açığa çıkması, kesretin kaldırılıp vahdetin açılması istenir. Kapanışta şair kendi şiirine bakılmasını ister ama karşılık beklemediğini söyler; “râygân” kelimesinin hem bedava hem boşuna anlamı, bu tevazuya ikinci bir katman ekler.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• “Şehâ devr ile devrânun cinanda câvidân olsun” kasidesiOn üç beyitlik, “olsun” redifli dua kasidesi. 970-982 (1562-1574) arasında yazılmış bir Bektaşî mecmuasında kayıtlıdır ve şairden bilinen tek metindir.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriSadettin Nüzhet Ergun'un derlemesi. Kaside buradan, Türkçe Vikikaynak'ın 144577 numaralı sürümünden aktarıldı; Ergun şairi tanıtırken tezkirelerde bilgi bulamadığını ve Diyarbakırlı Tufeylî ile özdeşliğin kanıtsız olduğunu yazar.

Edebiyat tarihindeki yeri

Tufeylî, adı bir mecmua sayfasında kalmış şairlerden biridir ve edebiyat tarihindeki yeri de tam bu yüzden ilgi çekicidir: on altıncı yüzyıl Bektaşî mecmuaları, divanı olmayan, tezkirelere girmeyen, yalnız erkân içinde okunan şairleri koruyan kaplar olmuştur ve elimizdeki tek kaside böyle bir kaptan çıkmıştır. Metin, On İki İmam'ı sırayla anıp her birine bir işlev yükleyen düzeniyle, Bektaşî dua şiirinin nasıl kurulduğunu adım adım gösteren örneklerden biri sayılabilir; sonundaki mehdî beklentisi ve kesret-vahdet dileği de aynı çerçevenin parçasıdır. Şairin kimliği ise açık bir soru olarak duruyor: Ahdî tezkiresindeki Diyarbakırlı adaşıyla aynı kişi olup olmadığı bilinmiyor ve derleyicisi Ergun bunu bir ihtimal olarak bile ileri sürmekten kaçınmıştır. Arşiv bu yüzden metni yayımlarken hem hangi sürümden alındığını hem bu kimlik boşluğunu birlikte gösteriyor.