Ziya Paşa

Ziya Paşa kimdir?

Ziya Paşa, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin kaydına göre 1829'da İstanbul'un Kandilli semtinde doğmuş, asıl adı Abdülhamid Ziyâeddin olan Tanzimat dönemi şairi, gazetecisi ve devlet adamıdır. Memuriyet hayatı sarayda kâtiplikle başladı, mutasarrıflık ve valiliklerle sürdü.

Edebiyat tarihindeki yeri iki metnin arasındaki gerilimle anılır: Şiir ve İnşâ makalesinde gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu savunurken, Harâbât antolojisinin mukaddimesindeki görüşleri yeni edebiyatı savunan yazarların ağır eleştirilerine yol açmıştır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre asıl adı Abdülhamid Ziyâeddin'dir ve 1829'da İstanbul'un Kandilli semtinde doğdu. Babası Galata Gümrüğü'nde kâtip olan, Erzurum'un İspir kazasına bağlı Kerab köyünden Ferîdüddin Efendi, annesi Itır Hanım'dır. Süleymaniye yakınındaki Mekteb-i Ulûm-i Edebiyye ile Beyazıt Rüşdiyesi'nde okudu, Arapça ve Farsça öğrendi.

On altı ya da on yedi yaşında Sadâret Mektûbî Kalemi'nde kâtip olarak memuriyete girdi ve orada tanıştığı Fatîn Efendi'den aruz ve şiir dersleri aldı. 1856'da mabeyn beşinci kâtipliğine getirildi; Nisan 1862'de Kıbrıs mutasarrıflığına, ardından 1863-1865 arasında Amasya ve 1865'te Canik mutasarrıflığına tayin edildi.

Sadrazam Âli Paşa'ya muhalefeti görevden uzaklaşmasıyla sonuçlandı; Mayıs 1867'de Paris'e giderek Yeni Osmanlılar hareketine katıldı ve 1868'de Namık Kemal'le birlikte Londra'da Hürriyet gazetesini çıkardı. II. Abdülhamid tahta çıktığında Namık Kemal'le birlikte bir süre Kanûn-ı Esâsî Komisyonu'nda görev aldı.

1877'de vezirlik rütbesi ve paşa unvanıyla Suriye valiliğine tayin edildi. Maddeye göre liberal görüşleri yüzünden Müslüman halkla, sıkı malî politikası yüzünden Hristiyan ve Yahudi tebaayla arası açıldı ve yaklaşık üç buçuk ay sonra Konya'ya nakledildi. 1878'de Adana valiliğine getirildi; 17 Mayıs 1880'de elli bir yaşında Adana'da öldü ve Adana Ulucami mezarlığına gömüldü.

Şiir ve İnşâ makalesinde Osmanlı şiirinin orijinal bir şiir sayılamayacağını ileri sürdü ve Türk edebiyatı tarihinde ilk defa gerçek Türk şiirinin halk şiiri olduğunu savundu. Buna karşılık üç ciltlik Harâbât antolojisinin mukaddimesindeki görüşleri, Namık Kemal ile birlikte yeni edebiyatı savunan yazarların uzun süre ağır eleştirilerine yol açtı. Aynı madde, her devirde zevkle okunan ve en çok beğenilen eserlerinin eski tarzda yazdığı manzumeleri olduğunu belirtir.

Şiir anlayışı ve dili

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Tercî-i Bend, İslâm dünyasında asırlardır geçerli olan hayat felsefesini ve insanların kader karşısındaki mutlak aczini ifade eder; Terkîb-i Bend ise Tanzimat'tan sonra Batılılaşma adına yapılmaya çalışılan yenilikleri eleştirir.

Aynı madde Zafernâme'yi tehzîl sanatının bütün özelliklerini ortaya koyan bir örnek sayar ve siyasî tenkidin başarılı ilk örneklerinden biri olarak değerlendirir.

Şiir ve İnşâ makalesinde halk şiirini gerçek Türk şiiri sayması ile Harâbât mukaddimesindeki görüşleri arasındaki ayrılık, maddede eleştirilerin gerekçesi olarak gösterilir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Terkîb-i BendTDV maddesine göre Tanzimat'tan sonra Batılılaşma adına yapılmaya çalışılan yenilikleri eleştiren manzume.
• Tercî-i Bendİnsanların kader karşısındaki mutlak aczini ve asırlardır geçerli hayat felsefesini işleyen manzume.
• HarâbâtÜç ciltlik şiir antolojisi; mukaddimesindeki görüşleri uzun süre eleştirilmesine yol açtı.
• ZafernâmeTehzîl sanatının bütün özelliklerini ortaya koyan örnek; siyasî tenkidin başarılı ilk örneklerinden sayılır.
• Riyânın EncâmıMolière'den uyarlanmış manzum komedi.

Edebiyat tarihindeki yeri

TDV İslâm Ansiklopedisi, Ziyâ Paşa'nın her devirde zevkle okunan ve en çok beğenilen eserlerinin eski tarzda yazdığı manzumeleri olduğunu belirtir; Zafernâme ise aynı maddede siyasî tenkidin başarılı ilk örneklerinden biri olarak anılır.