Anın kim derde dermânı Muhamed Mustafâ’dandır

Yedi beyitlik bir düvaz imam gazeli. Redif “-dandır” her beyitte bir hasleti bir imama bağlıyor: derman Peygamber'den, kılavuzluk Ali'den, şefaat Hüseyin'den, kesin kanıt Ca'fer-i Sâdık'tan. Sayım tamamlandığında şair kendi nefesini de aynı zincire yazar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Anın kim derde dermânı Muhamed Mustafâ’dandır

   Delîl-i râh-ı îmânı Aliy-yel-Murtezâ’dandır

   1Kimin derdine derman Muhammed Mustafâ'dan geliyorsa,

   2onun iman yolundaki kılavuzu da Aliyyü'l-Murtazâ'dandır.

   Matla' bir şart cümlesi kuruyor ve gazelin bütünü o şartın içinde kalıyor: derdin devası Peygamber'den geliyorsa yolun kılavuzu da Ali'den gelmek zorundadır. Redif her beyitte bir hasleti bir kaynağa bağlıyor; şiirin yöntemi böylece daha ilk beyitte ilân edilmiş oluyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ne mü’min kim Hasen mihrin gönülde eyledi muhkem

   Şefâat ana mahşerde Hüseyn-i Kerbelâ’dandır

   1Hangi mü'min Hasan sevgisini gönlünde sağlamca yerleştirdiyse,

   2mahşer günü ona gelecek şefaat Kerbelâ'nın Hüseyin'indendir.

   On iki imam sayımı ikinci beyitte başlıyor ve iki kardeşi tek beyte sığdırıyor. Dikkat çeken, sevgi ile karşılığının ayrı zamanlara yerleştirilmesi: “muhkem” kılınan şimdiki bir iş, şefaat ise mahşere ertelenmiş bir alacaktır. Beyit bir tür vadeli senet gibi kuruluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   İmâm-ı Âbidin Bâkır cihanda gün gibi zâhir

   Ne bilsün bunları kâfir ki bunlar rehnümâdandır

   1İmam Zeynelâbidîn ile Bâkır dünyada gün gibi apaçıktır;

   2kâfir bunları nereden bilsin, çünkü bunlar yol gösterenlerdendir.

   İki imam tek mısraa sığdırılmış; on altı birimlik kalıp sayımı sıkıştırıyor. İlk mısra bir görünürlük iddiası kuruyor, ikincisi bunu sınava çeviriyor: apaçık olanı görememek nesnenin değil bakanın kusurudur. İnkâr, burada bilgisizliğin adı oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gel imdi Ca’fer-i Sâdık’tan al burhan delâil kim

   Delîl-i ehl-i irfânın kamu ol pişüvâdandır

   1Gel şimdi Ca'fer-i Sâdık'tan kesin kanıtı, delilleri al;

   2ariflerin bütün kılavuzluğu o öncüden gelir.

   Şairin mahlası bu imamın adından geliyor, bu yüzden altıncı imamın beyti gazelin merkezine düşüyor. “Al” emriyle okur ilk kez muhatap alınıyor. Matla'daki “delîl” burada yol gösteren anlamından kayıp kanıt anlamına geçiyor; kelimenin iki yüzü şiiri birbirine bağlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cihanda Kâzımı her kim İmâm-ı heftümin bildi

   Hemîşe ana himmetler Ali Mûsâ Rızâ’dandır

   1Dünyada Kâzım'ı yedinci imam diye kim bildiyse,

   2ona daima gelen himmet Ali Mûsâ Rızâ'dandır.

   Sıra numarası yalnız burada açıkça söyleniyor: “heftüm” Farsça yedinci demek. Beyit ikinci beyitteki şart yapısını tekrarlıyor, ama bu kez karşılık bir sonraki imamdan geliyor. Zincir böylece basamaklı bir düzene dönüşüyor — birini tanımak ötekinin himmetini açıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Takî vü bâ Nakî Asker bularındır cihan yekser

   Muhammed Mehdi ol mehter belî nûr-i hüdâdandır

   1Takî, Nakî ve Askerî — bu cihan baştan başa onlarındır;

   2Muhammed Mehdî ise o ulu kişidir, evet, hidayet nurundandır.

   Sayımı bitirmek için üç imam ilk mısraa yığılmış; “Asker” ile “yekser”, ardından “mehter” arasındaki ses tekrarları mısraları bir arada tutuyor. İkinci mısradaki “belî”, yani evet, sorulmamış bir itiraza verilmiş cevap gibi duruyor ve sayımı tereddütsüz bir tasdikle kapatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ne gam yer Ca’ferî işbu cihânın hâdisatından

   Çün ânın her dü âlemde demi Âl-i abâ’dandır

   1Ca'ferî bu dünyanın başına gelenlerine hiç gam yemez;

   2çünkü onun her iki âlemdeki nefesi Âl-i abâ'dandır.

   Mahlas beyti sayımı bir güvenceye çeviriyor: on iki imamı anmak bir bilgi gösterisi değil, dünyanın olaylarına karşı dayanak kurmakmış. “Dem” hem nefes hem an hem kan demek; “her dü âlem” ise bu dayanağı ölümün öbür tarafına kadar uzatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle