Câferî

Câferî kimdir?

Câferî, 16. yüzyılda yaşamış bir tekke şairidir. Şiirlerinde “Ca'ferî” mahlasını kullanır; asıl adı, doğum ve ölüm yılları bilinmiyor. Edebiyat tarihine bir kitapla değil, Bektaşî mecmualarında dolaşan birkaç manzumeyle girmiştir.

Onu toplu biçimde tanıtan Sadettin Nüzhet Ergun, “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” adlı derlemesinde hayatı hakkında tezkirelerde hiçbir bilgiye rastlamadığını açıkça yazar ve şairin üç manzumesini alır. Bu arşivdeki üç gazel de o sayfadan gelmektedir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yeri, doğum ve ölüm yılları, ailesi ve öğrenimi hakkında kaynaklarda hiçbir kayıt yok. Ergun onu 16. yüzyıl bâtınîleri arasında sayar ve dayanağını söyler: şairin manzumelerine aynı yüzyıl içinde yazılmış mecmualarda rastlanmaktadır. Dolayısıyla tarihlendirme bir belgeye değil, metinlerin dolaşıma girdiği mecmuaların tarihine dayanır.

Ad benzerliği burada özel bir dikkat gerektiriyor. Ergun, 15. yüzyılın ikinci yarısında yaşayan ve divanı elde bulunan mutasavvıf şair Câferî'nin “başka bir şahsiyet” olduğunu aynı paragrafta belirtir. TEİS'teki Caferî maddesi ise şairi 17. yüzyıla yerleştirir ve Yahya Efendi Kütüphanesi'nde bulunan elli iki sayfalık bir divandan söz eder; o maddenin örnek metinleri de buradaki üç gazelden hiçbiri değildir. Bu yüzden künyedeki biyografi bağlantısı TEİS'e değil, tam bu üç şiiri listeleyen Vikikaynak kaydına verildi.

Ergun'un şair hakkında söylediği tek nitelik hükmü, şiirlerinde “Ali-Allahî” telakkilerinin bulunduğudur. Metinler bunu doğruluyor: gazellerden biri âlemin ve âdemin Ali'nin emriyle varlığa geldiğini söyleyecek kadar ileri gider. Aynı yüzyılın Hurufî-Bektaşî çevresinde bu söyleyiş yaygındır ve şairi tek başına bir mezhebe bağlamaktan çok, o çevrenin ortak diline yerleştirir.

Şiir anlayışı ve dili

Heceyi değil aruzu kullanır. Bilinen üç şiirinin de biçimi gazeldir: tek kafiyeli, matla'lı ve son beyitte mahlaslı. İkisi Mefâîlün'ün dört kez tekrarlandığı uzun kalıpta, biri Mef'ûlü Fâilâtü Mefâîlü Fâilün kalıbındadır. Bu tercih, Bektaşî nefeslerinin hece ölçüsüne dayanan büyük kolundan ayrılıp divan şiirinin ölçü dünyasına yaklaştığını gösterir.

Redifi bir düşünce aracı gibi çalıştırır. “-dandır” redifi her beyitte bir hasleti bir imama bağlayarak gazeli bir soy zincirine çevirir; “değil” redifi ise her beyti bir reddedişle kapatarak Ali'yi olumlamak yerine geri kalan herkesi dışarıda bırakma yöntemini kurar. Üçüncü gazelde ise mısra başına yerleşen “Ali'dir” bir nakarat gibi çalışır.

Söz varlığı bütünüyle Alevî-Bektaşî inancından ve klasik şiirin unvan diliyle karışan bir dağarcıktan gelir. Düldül, Zülfikar, Şâh-ı merdan, Şîr-i Yezdan, Lâfetâ gibi Ali'ye ait işaretlerle sipehsâlâr, sâhib-kırân, tuğra, Dârâ gibi hükümdarlık terimleri yan yana durur. Üç gazelin üçünde de on iki imam sırayla anılır; birincisi bu yönüyle bir düvaz imamdır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Üç gazelMüstakil bir divanı ya da kitabı bilinmiyor. Bilinen üç manzumesi Bektaşî mecmualarından derlenerek Sadettin Nüzhet Ergun'un “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” antolojisinde yayımlandı; bu arşivdeki metinler o neşrin Vikikaynak'taki transkripsiyonundan alınmıştır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Düvaz imam“Anın kim derde dermânı Muhamed Mustafâ’dandır” gazeli on iki imamı sırayla andığı için düvaz imam sayılır; “Ali’dir ol ki âlemde bugün şâh-ı muallâ’dır” ise on beş beyit boyunca aynı sayımı yemin kalıbıyla tekrarlar.

Edebiyat tarihindeki yeri

Câferî'nin bıraktığı iz bir kitapta değil, mecmua sayfalarındadır: şiirleri 16. yüzyıl Bektaşî mecmualarında elden ele dolaşmış, yirminci yüzyılda Sadettin Nüzhet Ergun'un antolojisiyle basılı hâle gelmiştir. Bu dolaşım biçimi bir belirsizliği de beraberinde getirir; en az üç ayrı Câferî'nin adı kaynaklarda birbirine karışır ve Ergun, divan sahibi Câferî'nin ayrı bir kişi olduğunu ayrıca hatırlatmak zorunda kalır. Bugün şair olarak yaşamasını sağlayan şey, on iki imamı sayan gazellerinin Alevî-Bektaşî yazılı geleneğinde tuttuğu yerdir: aynı çevrede yüzlerce düvaz imam söylenmiş, ama bunların aruzla ve klasik gazel biçimiyle yazılmış olanları azdır. Bu yüzden metinlerin yanında hangi neşre ve hangi kaynak sürümüne dayandığını göstermek, adaşlarından ayırmanın tek yolu olarak duruyor.