‘Âşıkıñ Hakkdır İmâmı Tevhîd-i Kur’ân Menem

Hakk'ı âşığın imamı, gönlü irfan mektebi sayan gazel, Eflatun-Lokman bilgeliğini ve damladan yükselen Nuh tufanını şöhretten vazgeçişle bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   ‘Âşıkıñ Hakkdır imâmı tevhîd-i Kur’ân menem

   Dersiñi gör men ‘arefden mekteb-i ‘irfân menem

   1Âşığın imamı Hakk'tır; tevhid Kur'an'ı benim.

   2Dersini 'kendini bil' sözünden gör; irfan mektebi benim.

   Beyit önderliği önce Hakk'a verir, hemen ardından şair kendini kitap ve okul olarak koyar. İki dizede de üstlendiği şey aracı olan nesnedir: okunan metin ve girilen mektep. ‘Menem’ redifi de bu iddiayı her dizenin sonuna mühür gibi basar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Min ledünnüñ feyz-i mutlak emr-i Hakkdan irmişiz

   Menzili kudret kemâli hadd-ı bî-pâyân menem

   1Allah katından gelen mutlak feyze Hakk'ın emriyle eriştik.

   2Kudret ve olgunluğun menzili, sonsuz sınır benim.

   İlk dize çoğuldur — ‘irmişiz’ — ve kazanımı bir topluluğa mal eder; ikinci dize tekile döner. Ulaşılan yerin ‘hadd-ı bî-pâyân’, yani sonu olmayan sınır diye adlandırılması da menzili varılmış bir nokta değil, kapanmayan bir açıklık sayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sen bu ilde derd-i ‘ışkıñ dermânın hâzıkda sor

   Dilde Eflâtûn gerekse sen seni Lokmân menem

   1Bu ülkede aşk derdinin dermanını uzman hekime sor.

   2Gönülde Eflatun gerekse; kendine Lokman olan benim.

   Aşk derdi burada hekimlik diliyle ele alınır ve iki ad anılır: akılda Eflâtûn, şifada Lokmân. Şair bunlardan ikincisini üstlenir. ‘Sen seni’ ikilemesi ise hastayı önce kendine bakmaya, dermanı dışarıda aramadan önce içeride sormaya çağırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Coşdı ‘ummân katre katre ‘âleme rahmet saçup

   Gark idüp dünyâyı bahra Nûh-ile tûfân menem

   1Umman coştu, damla damla âleme rahmet saçtı.

   2Dünyayı denize boğan Nuh ve tufan benim.

   Beyit ölçeği damladan tufana çıkarır: rahmet katre katre iner, sonra bütün dünyayı boğar. Aynı su hem bağış hem yıkımdır. Şairin kendini hem Nûh hem tûfân sayması da bu ikiliği sürdürür; kurtaranla boğan tek bir ağızda birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Fehm idüp gel dost işigin yüzleriñ hâk ide gör

   Terk idüp şöhret kabasın yol ile erkân menem

   1Anla ve dost eşiğine gel; yüzünü toprağa sür.

   2Şöhret giysisini terk eden yol ve erkân benim.

   Önceki beyitlerin büyük iddiaları burada tersine çevrilir: yüz toprağa sürülür, şöhret bir giysi gibi çıkarılır. ‘Kaba’ sözcüğü ünü giyilip atılabilen bir şey hâline getirir. Şair kendini bu kez bir güç olarak değil, uyulacak yol ve erkân olarak tanımlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şeyh Hulûsî noldığın ‘âlem bilür mi âdemiñ

   Hatt-ile hâtemde görseñ sadrıña ihsân menem

   1Ey Şeyh Hulûsî, dünya insanın ne olduğunu bilir mi?

   2Yazıda ve mühürde görürsen göğsüne ihsan benim.

   Son beyit bir soruyla açılır ve cevabını vermez: âlem insanın ne olduğunu bilmez. Bilgi yerine iki işaret gösterilir — yazı ve mühür. Görmek için bakmak değil okumak gerekir; şiirin bütün ‘menem’ iddiaları böylece bir imza olarak bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle