Diger

Peygambere seslenen bir na't. Her beytin sonunda dönen "âlemin" kelimesi bir tamlamanın ikinci ucudur, böylece her beyit aynı dünyaya yeni bir sıfat bağlar: önderi, şahı, güneşi. Son beyitte övgü dilekçeye döner.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şer'i makbûlünle sensin muktedâsı âlemin

   Ey Nebî ey şâfî'-i rûz-ı cezâsı âlemin!

   1Makbul şeriatınla âlemin uyulan önderi sensin,

   2ey Peygamber, ey âlemin hesap gününde şefaatçisi!

   Matla beyti redifi kurarken bir dilbilgisi oyunu yapar: "âlemin" her dizede tamlayan olarak sona atılmıştır, yani cümle bittikten sonra bir kelime daha gelir ve az önce söyleneni bütün dünyaya bağlar. İlk dize dünyevî önderliği, ikinci dize uhrevî şefaati verir; ikisi arasında bir ömür değil bir beyit vardır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mahz-ı cân etti seni ey rahmeten li'l-âlemîn

   İns ü cinne hâlık-ı arz u smeâsı âlemin

   1Ey âlemlere rahmet olan, seni katıksız can eyledi

   2insanlar ve cinler için âlemin yerini ve göğünü yaratan.

   Peygamber ‘âlemlere rahmet’ ve ‘katıksız can’ diye nitelenir. İlk modern satır özgün ilk dizedeki bu nitelemeyi taşır; insanlar ile cinler ve yaratıcı özne ikinci satırda kalır. Böylece yer ile göğün yaratıcısının onu insanlar ve cinler için katıksız can eylediği cümlesi, satır yüklerini değiştirmeden tamamlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sensin ol sultân-ı evreng-i risâlet kim bütün

   Dergehinde bendedir şâh u gedâsı âlemin

   1Peygamberlik tahtının sultanı sensin ki bütün

   2âlemin şahı da dilencisi de kapında kuldur.

   Saray imgesi beytin iki ucunu tutar: ‘evreng’ taht, ‘dergâh’ kapı eşiğidir. Şah ile dilenci bu eşikte aynı sıfatla, ‘bende’ diye anılır. Eşitlik yalnız beytin şah–gedâ karşıtlığıyla açıklanır; dönem veya öğreti iddiasına genişletilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mürtefi'dir ol kadar eyvân-ı kadrin kim ana

   Bir kemîn süllem değil arş-ı ulâsı âlemin

   1Değerinin köşkü o kadar yüksektir ki ona

   2âlemin en yüce arşı alçacık bir merdiven bile değildir.

   Abartı ölçüyü tersine çevirerek kurulur: yüksekliğin kanıtı, kâinatın en yüksek katının bile o yüksekliğe çıkan bir basamak sayılmamasıdır. "Süllem" merdiven demektir ve "kemîn", yani alçacık sıfatıyla küçültülür; arş burada bir ölçü birimi olarak kullanılıp yetersiz bulunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Pertev-i envâr-ı rûyundan fakat bir zerredir

   Âftâb u mâhtâb-ı pür ziyâsı âlemin

   1Yüzünün nurlarının parıltısından ancak bir zerredir

   2âlemin ışık dolu güneşi ve ay ışığı.

   Yüzün nurlarından yayılan parıltının yalnız bir zerresi, âlemin güneşi ve ay ışığı sayılır. Cümle neyin zerre olduğunu ikinci dizeye kadar geciktirir; böylece büyük gök cisimleri sevgilinin ışığının küçük parçaları hâline gelir. Dış inanç tarihi eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Feyz-i aşkınla berî kıl ma'siyetten Ekrem'i

   Yâ Resûla'llah sensin Mustafâ'sı âlemin!

   1Aşkının feyziyle Ekrem'i günahtan arındır,

   2yâ Resûlallah, âlemin Mustafa'sı sensin!

   Mahlas beyti övgüyü dilekçeye çevirir: beş beyit boyunca sıralanan sıfatların hepsi, sonunda tek bir istek için gerekçe olur. "Mustafâ" hem Peygamberin adı hem de sözlük anlamıyla seçilmiş demektir; son dize bu çift anlamı kullanarak âlemin içinden seçilmiş olanı gösterir ve redifi kapatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle