Aşk bir şem‘-i ilâhîdir benim pervânesi

Aşkı ilahi mum, gönlü onun pervanesi ve şevki zincir olarak kuran gazel; sırdaşlık ile yabancılığı ayırır, kuru zahitliği rind meşrebiyle karşılaştırır, uyuyan hançere karşı uyarıp şarabın bilgece tabiatına varır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Aşk bir şem‘-i ilâhîdir benim pervânesi

   Şevk bir zencîrdir gönlüm anın kâşânesi

   1Aşk ilahi bir mumdur; ben onun pervanesiyim;

   2şevk bir zincirdir, gönlüm onun evidir.

   Aşk ilahi bir mum, şair onun pervanesidir; şevk zincir, gönül de bu zincirin konağıdır. Işık çevresindeki özgür uçuş ile bağlanma aynı beyitte birleşir. Âşık hem isteyerek ateşe döner hem içindeki şevk tarafından tutulur; aşk hareket ile esareti birlikte üretir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mahrem-i râz olalı gamzenle oldu hâtırım

   Âşinânın âşinâ bîgânenin bîgânesi

   1Gönlüm, yan bakışınla sırdaş olduğundan beri

   2tanıdıkların tanıdığı, yabancıların yabancısı oldu.

   Gönül sevgilinin yan bakışıyla sırdaş olduktan sonra tanıdıkların tanıdığı, yabancıların yabancısı olur. Sır bilgisi toplumsal sınırı keskinleştirir. Yakınlık herkese açılan hoşgörü değil, aynı tecrübeyi paylaşanlarla kurulan bağdır; dışarıdaki kişi bu iç alana giremez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Zühd-i huşk-i bezm-i nûşânûşdan fark eylemez

   Böyledir erbâb-ı hâlin meşreb-i rindânesi

   1İçip sunulan meclisle kuru zahitlik arasında ayrım gözetmez;

   2hâl ehlinin rindce meşrebi böyledir.

   Hâl ehlinin rind meşrebi, karşılıklı içilen meclisle kuru zahitlik arasında değer farkı gözetmez. Beyit dış biçimlerin tek başına belirleyici olmadığını söyler. Tarihsel rind-zahit karşıtlığı inancı değil, yaşanmış hâl karşısında gösterişe veya biçime dayanmayı sorgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Âlem-i âbın sevâd-ı hâki hep pür-feyz olur

   Çeşme-i hurşîd-i hikmetdir hum-ı mey-hânesi

   1Su âleminin kara toprağı baştan başa bereketlenir;

   2meyhane küpü, hikmet güneşinin çeşmesidir.

   Su âleminin kara toprağı baştan başa bereketlenir; meyhane küpü hikmet güneşinin çeşmesi olur. Karanlık toprak, ışık ve su aynı döngüde birleşir. Küp sıradan içki kabı olmaktan çıkar, bilgeliği akıtan kaynak hâline gelir; feyiz aşağıdan yukarıya doğru yayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ol nigâh-ı çeşm-i zehr-âlûddan meynûş-ı nâz

   Ben humâr-ı nergis-i şehlâsının mestânesi

   1O zehirli gözün bakışından naz şarabını içen benim;

   2onun baygın nergis gözünün mahmurluğuyla sarhoş olan da benim.

   Konuşan, zehirli gözün bakışından naz şarabını içer ve baygın nergis gözün mahmurluğuyla sarhoş olur. İki dizenin ortak öznesi âşıktır; bakış hem içecek hem sarhoşluğun kaynağıdır. Zehir ve haz aynı gözde birleşerek aşkın çekici tehlikesini açık bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Et-hazer gâfil bulunma hançer-i hâbîdeden

   Güft ü gûy-i katldır dâim anın efsânesi

   1Sakın, uyuyan hançer karşısında gafil bulunma;

   2onun hikâyesi daima öldürme konuşmasıdır.

   Uyuyan, kınında duran hançer karşısında gafil olunmamalıdır; görünürde hareketsiz silahın hikâyesi sürekli öldürmeyi anlatır. Tehlike eyleme geçmedi diye ortadan kalkmaz. Uyarı, sevgilinin sessiz veya kapalı duran öldürücü işaretlerini okumayı öğütler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Mahrem-i halvet-sarây-ı zevki ol Gâlib de gör

   Başkadır rez duhterinin meşreb-i ferzânesi

   1Ey Gâlib, zevk sarayının özel odasına sırdaş ol da gör:

   2asma kızının bilgece meşrebi başkadır.

   Gâlib zevk sarayının özel odasına sırdaş olursa asmanın kızı olan şarabın bilgece meşrebinin başka olduğunu görecektir. Hakikat dışarıdan hükümle değil mahrem deneyimle anlaşılır. Şarap, yalnız sarhoş eden madde değil kendine özgü hikmet taşıyan öğretici kişiliğe dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle