Aşk-ı bâlâ-rev ruh-ı dildâra etmez iltifât

Yükselen aşkı suretler dünyasına sığdırmayan gazel, sevgilinin ilgisiz gözünden tecelli bahçesine ve dinî işaretleri aşan birlik düşüncesine uzanır; son beyitte gamzenin çaresiz Gâlib'e yönelebileceği umudunu açık bırakır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Aşk-ı bâlâ-rev ruh-ı dildâra etmez iltifât

   Ol hümâ-yı lâ-mekân gülzâra etmez iltifât

   1Yücelere çıkan aşk, sevgilinin yanağına dönüp bakmaz;

   2mekânsızlığın o hümâ kuşu gül bahçesine ilgi göstermez.

   Yükseğe yönelen aşk sevgilinin yanağına, mekânsızlığın hümâsı da gül bahçesine dönüp bakmaz. İlk dize soyut aşkı yükselen varlık, ikinci dize onu yersiz yurtsuz talih kuşu olarak yeniden kurar. İltifatsızlık güzelliği küçümsemekten çok aşkın tek bir suret ve mekânla sınırlanamayışını bildirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hey aceb çeşmim dil-i pür-hûnumuzdan bî-niyâz

   Mest olur hem sâgar-ı ser-şâra etmez iltifât

   1Ne tuhaf: gözüm, kan dolu gönlümüzden bütünüyle bağımsızdır;

   2sarhoş olur, yine de ağzına kadar dolu kadehe dönüp bakmaz.

   Şairin gözü kan dolu gönülden bağımsız davranır; sarhoş olduğu hâlde ağzına kadar dolu kadehe de yüz vermez. Normalde sarhoşluğun kaynağı sayılacak gönül kanı ve şarap etkisiz kalır. Gözün kendi başına mest oluşu, sevgilinin bakışından gelen ve maddi içkiye ihtiyaç duymayan bir vecdi düşündürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Deyr-i aşkın büt-perestânı heme Hak bîndir

   Berhemenler sûret-i dîvâra etmez iltifât

   1Aşk tapınağının puta tapanları bütünüyle Hakk'ı görür;

   2Brahmanlar duvardaki surete ilgi göstermez.

   Aşk tapınağının puta tapanları her yerde Hakk’ı görür; Brahmanlar artık duvar üzerindeki suretle yetinmez. Beyit, tarihsel tapınak ve put dilini görünüşte kalan ibadet eleştirisine dönüştürür. ‘Hak-bîn’ bakış sureti bütünüyle reddetmez, onu aşarak görünenin ardındaki birliği arar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gülsitân-ı hüsn sertâser tecellî-zârdır

   Jâlesi hurşîd-i pür-envâra etmez iltifât

   1Güzellik gül bahçesi baştan başa tecelli yeridir;

   2onun çiyi, ışık dolu güneşe ilgi göstermez.

   Güzellik gül bahçesinin tamamı tecelli yeridir; çiy tanesi ışıkla dolu güneşe ilgi göstermez. Küçük jâle, büyük ışık kaynağını kendi içinde yansıttığı için ona muhtaç değildir. Ölçek tersine çevrilir: damla, taşıdığı parıltıyla güneş karşısında bağımsız bir tecelli odağı olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hasta çeşmin eylemez lâ‘l-i revân-bahşa nazar

   Neyler ol Îsâyı kim bîmâra etmez iltifât

   1Hasta gözün, can bağışlayan yakut dudağa bakmaz;

   2hastaya ilgi göstermeyen o İsa ne işe yarar?

   Sevgilinin hasta gözü can bağışlayan yakut dudağa bakmaz; şair de hastaya yönelmeyen İsa’nın ne işe yarayacağını sorar. Şifa yeteneği, muhtaca ulaşmadığında anlamını kaybeder. Gözün ilgisizliği ile İsa’nın diriltici gücü arasındaki karşılaştırma sevgilinin merhametsizliğini paradoksla sorgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şîr ü şekkerdir Celâliyle Cemâl ammâ yine

   Merd-i vahdet subha-i zünnâra etmez iltifât

   1Celâl ile Cemâl, süt ile şeker gibidir; ama yine de

   2birlik eri tespihle zünnara ilgi göstermez.

   Celâl ve Cemâl sütle şeker gibi birleşse de birlik eri ne tespihe ne zünnara bağlanır. İslam ve Hristiyanlıkla ilişkilendirilen tarihsel işaretler güncel topluluklar hakkında değer hükmü kurmak için değil, vahdet karşısında dış aidiyetlerin sınırlılığını anlatmak için yan yana getirilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Çâre-reslik gamzeye kânûn-ı hikmetken yine

   Ben demem ki Gâlib-i nâçâra etmez iltifât

   1Yan bakışın derde yetişmesi hikmetin yasasıyken yine

   2onun çaresiz Gâlib'e ilgi göstermeyeceğini ben söylemem.

   Yan bakışın çareye yetişmesi hikmet yasası sayıldığına göre şair onun çaresiz Gâlib’e ilgisiz kalacağını söylemez. Önceki kesin ‘etmez’ler maktada temkinli umuda dönüşür. ‘Ben demem’ doğrudan lütuf iddiası değildir; gamzenin şifa verme imkânını açık bırakan ihtiyatlı bir olumsuzlamadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle