Âteşîn la'l-i lebi tebhâleden rencîdedir

“Rencîdedir” redifiyle yürüyen bir nezaket gazeli. Beş beyit boyunca sevgilinin ne kadar incinebilir olduğu artan bir abartıyla sayılıyor: uçuk, çiy tanesi, âhın sesi, kendi hâlesi ve alevin sıcaklığı.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âteşîn la'l-i lebi tebhâleden rencîdedir

   Gonçe-i bâg-ı tecellâ jâleden rencîdedir

   1Ateş renkli lâl dudağı, uçuktan incinmiştir;

   2tecelli bahçesinin goncası çiy tanesinden incinir.

   Matla incinmeyi bir kural hâline getiriyor: ateşten olan dudak kendi ateşinin çıkardığı uçuğa dayanamaz. İkinci dize aynı fikri bahçeye taşır — çiy, goncayı besleyen şeydir, ama burada yük sayılır. Redif böylece nezaketi bir kırılganlık ölçüsüne çevirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âteş-i cândır o meh nâzikligin gör kim yine

   İn'ikâs-ı âteş-i seyyâleden rencîdedir

   1O ay yüzlü, canın ateşidir; yine de nezaketine bak:

   2akıcı ateşin yansımasından bile incinir.

   Beyit sevgiliyi ateşin kendisi ilan edip hemen ardından onu bir yansımanın bile yaralayabileceğini söyler; çelişki kasıtlıdır ve nazın mantığını gösterir. “Seyyâle” akan, hareket eden demektir; incitici olan alev değil, alevin aksidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dâd kılmaz şefkat etmez âşık-ı mecrûhuna

   Hem yine te'sîr-i âh u nâleden rencîdedir

   1Yaralı âşığına ne adalet eder ne şefkat gösterir;

   2üstüne bir de âh ile inlemenin tesirinden incinir.

   Gazelin en sitemli beyti: incinme hakkı tek taraflıdır. Sevgili yaralamayı sürdürürken yaralının sesinden rahatsız olur; “dâd” hükümdardan istenen adalet olduğu için beyit bir zulüm şikâyeti hâlini alır. Âh u nâle burada hem dua hem gürültüdür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Cilve-gâh etmez harîm-i câh-ı pür-sûzum o mâh

   Şöyle nâziktir ki cismi hâleden rencîdedir

   1O ay, yanıp tutuşan makamımın harîmini cilve yeri edinmez;

   2öyle naziktir ki bedeni kendi hâlesinden bile incinir.

   Hâle ayın çevresindeki ışık halkasıdır; ‘o mâh’ kendi hâlesinden bile incinecek kadar nazik gösterilir. İlk dize de onun konuşanın yanıp tutuşan makamını cilve yeri yapmadığını söyler. İncinme, sevgilinin kendi ışığına kadar genişleyen bir abartıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ekrem âh etme ser-i kûyunda ol gül-berg-i nâz

   Tef ü tâb-ı şu'le-i cevvâleden rencîdedir

   1Ey Ekrem, onun mahallesinin başında âh etme;

   2o naz gül yaprağı, dönüp duran alevin sıcaklığından incinir.

   Mahlas beyti şairi susmaya çağırıyor: âhın gerçek bedeli, sevgilinin onu duyup incinmesidir. “Gül-berg” gül yaprağıdır, en ince madde; karşısına konan “şu'le-i cevvâle” ise dönen alev, yani âhın kendi görüntüsü. Sevmek burada sesini kesmekle eşitlenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle