Bir zaman misli bulunmaz bir civan sevsem gerek

Konuşan zaman zaman eşsiz, tatlı sözlü, çağın afeti ve kan dökücü sevgililer ister. Hilekâr gözlere, benlere ve perişan saçlı yâre yönelişini yeterli bulsa da güzelliği dillerde destan olan birini arar. Parlak afet, âlemi süsleyen güzel, Leyla ve kaşı ok-yay olan sevgili portreleri birbirini izler. Son kıtada daha önce avcı, cefa dolu ve ay yüzlü güzeller sevdiğini söyleyen Ömer, şimdi dünya şahını sevmeyi ister.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir zaman misli bulunmaz bir civan sevsem gerek

   Bir zaman şîrin edâlı nevcivan sevsem gerek

   1Bir zaman benzeri bulunmaz bir genç sevsem gerek;

   2Bir zaman tatlı tavırlı bir genç sevsem gerek.

   “Bir zaman” tekrarı sevgili idealinin sabit değil dönem dönem değişen seçim olduğunu bildirir. İlk genç emsalsizdir, ikincisi “şîrin edâ” taşır; görünüş benzersizliğiyle tatlı davranış iki ayrı arzu ölçüsü olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir zaman da âfet-i devr-i zaman sevsem gerek

   Bir zaman kan dökücü bir bî eman sevsem gerek

   1Bir zaman çağın afeti olanı sevsem gerek;

   2Bir zaman kan dökücü, aman vermeyeni sevsem gerek.

   Sevgili “âfet-i devr-i zaman” diye çağın felaketine yükselir, ardından kan dökücü ve bîeman olur. Konuşan güvenli güzeli değil tehlikeyi açıkça ister; sevme arzusu merhamet beklentisinden ayrılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir zaman dîdeleri mekkâre meylettim yeter

   Bir zamanda benleri seyyâre meylettim yeter

   1Bir zaman hilekâr gözlere yöneldim, yeter;

   2Bir zaman gezegen gibi benlere yöneldim, yeter.

   Gözler “mekkâre”, hilekârdır; benler “seyyâre” gezegen gibi yüzde dolaşan ışık-karanlık noktalarıdır. İki kez “meylettim yeter” demek geçmiş yönelişleri kabul ederken onların doyum veya bıkkınlık sınırına geldiğini gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir zaman zülfü perîşan yâre meylettim ben

   Bir zamanda dilde hüsnü dâstan sevsem gerek

   1Bir zaman saçı dağınık sevgiliye yöneldim;

   2Bir zaman güzelliği dilde, sözde destan olanı sevsem gerek.

   Perişan zülfe meyil saçı düzensizlik ve keder alanına çevirir. Ardından güzelliğin “dilde dâstan” olması gönül diye çevrilmez; dil ve dolaşan söz yüzeyi korunur, aranan sevgili yalnız görülmeyecek, anlatılacaktır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir zaman bir âfet-i garrâya verdim gönlümü

   Bir zaman bu âlem-i ârâya verdim gönlümü

   1Bir zaman parlak bir afete gönlümü verdim;

   2Bir zaman âlemi süsleyene gönlümü verdim.

   “Âfet-i garrâ” parlak ve gösterişli felakettir; gönül zararını bilerek ona verilir. “Âlem-i ârâ” dünyayı süsleyen kişi olarak aynı güzelliğin yıkıcı ve bezeyici yüzlerini iki dizede karşı karşıya getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bir zaman Mecnun gibi Leylâ’ya verdim günlümü

   Bir zamanda bir kaşı tîr ü keman sevsem gerek

   1Bir zaman Mecnun gibi Leyla’ya gönlümü verdim;

   2Bir zaman kaşı ok ve yay olanı sevsem gerek.

   Mecnun-Leyla çifti konuşanın rolünü bilinen aşk kıssasına yerleştirir. Kaşın “tîr ü kemân” oluşu yüz ayrıntısını hem ok hem yay yapar; sevgili bakışıyla saldırının bütün araçlarını tek bedende taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir zamanda sayd idici dilrübâ sevdim idi

   Bir zaman hublar içinde pür cefâ sevdim idi

   1Bir zaman avlayıcı gönül çelen sevmiştim;

   2Bir zaman güzeller içinde cefa dolu olanı sevmiştim.

   Dilrüba “sayd idici”, yani gönlü avlayan etkin kişidir; âşık av konumuna iner. Güzeller içindeki “pür cefâ” seçimi önceki bîeman arzuyu sürdürür ve geçmiş sevginin ortak özelliğini eziyet olarak kaydeder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bir zaman gül yüzlü ben bir mehlika sevdim idi

   Bir zamanda ey Ömer şâh-ı cihan sevsem gerek

   1Bir zaman gül yüzlü ay parçasını sevmiştim;

   2Bir zaman ey Ömer, dünya şahını sevsem gerek.

   Gül yüz ve mehlika bahçe ile ay ışığını son geçmiş sevgilide birleştirir. Mahlaslı kapanış “şâh-ı cihan” isteğiyle dereceyi en yükseğe çıkarır; değişen portreler sonunda hükümdar sevgili idealinde toplanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle