Cân Gözüñ Aç Gel Göñül Merdânelerden ‘İbret Al

Can gözünü açmayı ve pervane, derviş, virane ile İbrahim Edhem'den ibret almayı öğütleyen gazel, aşk şarabıyla manevî uyanışı anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cân gözüñ aç gel göñül merdânelerden ‘ibret al

   Hoş tecellîden görüp ‘irfânelerden ‘ibret al

   1Ey gönül, can gözünü aç; yiğit erlerden ibret al.

   2Güzel tecelliyi görüp irfan sahiplerinden ibret al.

   Şiir bir göz açma emriyle başlar, ama açılması istenen baş gözü değil ‘cân gözü’dür. İki dize de ibretin nereden alınacağını söyler ve ikisi de insan gösterir: önce merdâneler, sonra irfan sahipleri. Görme böylece bir yetenek değil, örnek alarak bakma tutumu olarak tarif edilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şol hakîkat güneşin görmiş ne dersin ‘âşıka

   Nice yanmaz ‘ışk odın pervânelerden ‘ibret al

   1Şu hakikat güneşini görmüş âşığa ne dersin?

   2Aşk ateşinde nasıl yandığını pervanelerden öğren.

   Beyit bir soruyla açılır ve cevabını başka bir canlıya havale eder: hakikat güneşini görmüş âşığa söylenecek söz yoktur, ona bakmak yerine pervaneye bakılır. Güneş ile mum ateşi arasındaki büyüklük farkına rağmen yanış aynıdır; ders büyük olandan değil küçük ve ölümlü olandan alınır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Degme bir dervîş fakîr hâlin bakup hîç gülme sen

   Cezbe-i ‘ışka düşen dîvânelerden ‘ibret al

   1Herhangi bir yoksul dervişin hâline bakıp sakın gülme;

   2aşk cezbesine düşen divanelerden ibret al.

   Şiirin tek yasağı buradadır: yoksul dervişin hâline gülmemek. Gülmek ile ibret almak aynı manzaraya bakan iki ayrı göz olarak karşı karşıya konur. Dışarıdan delilik görünen hâlin ‘cezbe’ diye adlandırılması da eksikliği bakılanda değil bakanda arar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Tâc u tahtıñ terk idüp Edhem gibi sen yüri var

   Her tarafdan yıkılup vîrânelerden ‘ibret al

   1İbrahim Edhem gibi tacını ve tahtını terk edip yürü;

   2her yandan yıkılmış viranelerden ibret al.

   Beyit iki terk edilmişliği yan yana getirir: tacını bırakan hükümdar ile yıkılmış yapı. Edhem'in boşalttığı taht ile virane olmuş duvar aynı dersi verir, biri isteyerek öteki zamanla boşalmıştır. ‘Yüri var’ emri de bu boşalmayı duran bir hâl olmaktan çıkarıp yola çıkmaya çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çün bu ilde mâ-sivâdan soyunup abdâl olan

   Baş açık yalın ayak ‘üryânelerden ‘ibret al

   1Bu dünyada Hakk dışındakilerden soyunup abdal olan,

   2başı açık, yalın ayak ve çıplak kişilerden ibret al.

   Soyunma burada mecaz olmaktan çıkıp bedene iner: baş açık, ayak yalın, üst çıplak. Mâ-sivâdan sıyrılmak ile giysiden sıyrılmak aynı fiile bağlandığı için iç ile dış tek bir sadeleşmede birleşir; abdal, inandığı şeyi üstünde taşıyan kişi olarak resmedilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şeyh Hulûsî tâ ezel nûş eylediñ ‘ışkıñ meyin

   Cür‘a-i sâkî kanan mestânelerden ‘ibret al

   1Ey Şeyh Hulûsî, ezelden aşk şarabını içtin;

   2sakinin yudumuna kanan sarhoşlardan ibret al.

   Mahlas beyti bakışı şairin kendisine çevirir ve zamanı ezele kadar geri götürür: içiş yeni değil, başlangıçtandır. Buna rağmen redif hâlâ ‘ibret al’ demeyi sürdürür. Ezelden içmiş olmak bile öğrenmeyi bitirmez; şair kendini son dizede yine öğrenci yerine koyar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle