Çanakkale Şehitlerine

Âsım'dan alınan bölümde şair, ölen askere ne kadar büyük bir mezar kursa yetmeyeceğini anlatır; metin bir ağıttan çok, kurulamayan anıtın itirafıdır.

1. 1

   Âsım'ın nesli... diyordum ya.. nesilmiş gerçek:

   İşte çiğnetmedi nâmûsunu, çiğnetmeyecek.

   Günümüz Türkçesi +

   1Âsım'ın kuşağı diyordum ya; gerçekten bir kuşakmış:

   2İşte onurunu çiğnetmedi, çiğnetmeyecek de.

   Beyit yorumu +

   Şair kitabının başka bir yerinde başlattığı tartışmayı yarıda kesip haberi getiriyor: iddiası doğrulandı. Bölüm bir kanıt sunumuyla açıldığı için sonraki bütün büyütmeler borç ödeme biçimini alır.

2. 2

   Şühedâ göğdesi, bir baksana, dağlar, taşlar..

   O, rükû olmasa, dünyâda eğilmez başlar,

   Günümüz Türkçesi +

   1Şehit gövdeleri, baksana, dağlar taşlar kadar...

   2O eğilme namazdaki rükû olmasa, dünyada eğilmez başlar,

   Beyit yorumu +

   Ölülerin sayısı coğrafyaya çevriliyor; gövdeler dağ ve taş oluyor. İkinci dize eğilmeyi yeniden tanımlar: başın yere gelmesi teslim değil, ölçüsü belli tek bir hareket sayılır.

3. 3

   Lekesiz, tertemiz alnından urulmuş yatıyor;

   Bir hilâl uğruna yâ Rab, ne güneşler batıyor!

   Günümüz Türkçesi +

   1Lekesiz, tertemiz alnından vurulmuş yatıyor;

   2Bir hilâl için, yâ Rab, ne güneşler batıyor!

   Beyit yorumu +

   Sebîlürreşâd'daki ilk neşirde dize "urulmuş" biçimindedir; sonraki baskılar "vurulup" okur. Ay ile güneşin takası, kazanılanı kaybedilenden küçük göstererek beyti övgüden çıkarıp hesaba dönüştürür.

4. 4

   Ey, bu topraklar için toprağa düşmüş, asker!

   Gökten ecdâd inerek öpse o pâk alnı değer.

   Günümüz Türkçesi +

   1Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker!

   2Atalar gökten inip o temiz alnı öpse yeridir.

   Beyit yorumu +

   Şiir anlatmayı bırakıp doğrudan seslenmeye geçiyor. Muhatap ölü olduğu için hitap karşılıksız kalır; bundan sonrası, cevap veremeyecek birine kurulmuş çok uzun bir cümledir.

5. 5

   Ne büyüksün ki kanın kurtarıyor tevhîdi..

   Bedr'in arslanları ancak bu kadar şânlı idi.

   Günümüz Türkçesi +

   1Ne büyüksün ki kanın tevhidi kurtarıyor...

   2Bedir'in aslanları bile ancak bu kadar şanlıydı.

   Beyit yorumu +

   Karşılaştırma ölçüyü en yükseğe koyar: Bedir. Ama "ancak bu kadar" sözü üstünlük değil eşitlik verir; şair abartmayı sınırda tutarak sonraki dizelerin daha büyük iddialarına yer açar.

6. 6

   Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın?

   "Gömelim gel seni tarihe." desem, sığmazsın.

   Günümüz Türkçesi +

   1Sana dar gelmeyecek mezarı kim kazabilir?

   2"Gel, seni tarihe gömelim" desem oraya da sığmazsın.

   Beyit yorumu +

   Mezar sorunu bir ölçü sorununa dönüşür: hangi kap yeter. Tarih bile kap olarak denenip elenince şiir, anıt kurma girişiminin baştan yetersiz olduğunu kabul etmiş olur.

7. 7

   Herc ü merc ettiğin edvâra da yetmez o kitâb..

   Seni ancak ebediyyetler eder istiâb.

   Günümüz Türkçesi +

   1O kitap, alt üst ettiğin çağlara bile yetmez...

   2Seni ancak sonsuzluklar içine alabilir.

   Beyit yorumu +

   Tarih kitabı önce mezar sayılır, sonra sayfası yetmeyen bir defter olur. Ölçü büyüdükçe şairin elindeki araç küçülür; kalan tek birim çoğul yazılmış bir "ebediyyetler"dir.

8. 8

   "Bu, taşındır." diyerek Ka'be'yi diksem başına;

   Rûhumun vahyini duysam da geçirsem taşına;

   Günümüz Türkçesi +

   1"Bu senin mezar taşındır" diyip Kâbe'yi başına dikseydim;

   2ruhumdan gelen sözü duyup taşına kazısaydım;

   Beyit yorumu +

   Buradan itibaren yedi beyit tek bir uzun şart cümlesi kurar. Şair mezar taşı olarak bir yapı seçmeye başlar; her seçim büyüdüğü için cümle bitmeden kendi yükünü taşıyamaz hâle gelir.

9. 9

   Sonra gök kubbeyi alsam da, ridâ namıyla,

   Kanayan lahdine çeksem bütün ecrâmıyla;

   Günümüz Türkçesi +

   1Sonra gök kubbeyi alıp bir örtü diye,

   2kanayan mezarının üstüne bütün yıldızlarıyla çekseydim;

   Beyit yorumu +

   Gök bir kumaş parçası gibi indirilip mezara örtülür. Yıldızlar örtünün deseni olunca evren süse dönüşür; anıtın büyümesi aynı anda kâinatın küçülmesi demektir.

10. 10

    Ebr-i nîsânı açık türbene çatsam da tavan,

    Yedi kandilli Süreyyâ'yı uzatsam oradan;

    Günümüz Türkçesi +

    1Nisan bulutunu açık türbene tavan yapsaydım,

    2yedi kandilli Ülker'i oradan aşağı uzatsaydım;

    Beyit yorumu +

    Türbe tavansız kalmıştı; bulut tavan, Ülker takımyıldızı avize olur. Süreyyâ'nın yedi yıldızını kandil sayması, gökyüzünü ölçülebilir bir eşyaya çeviren tek somut sayıdır.

11. 11

    Sen bu âvîzenin altında, bürünmüş kanına,

    Uzanırken, gece mehtâbı getirsem yanına,

    Günümüz Türkçesi +

    1Sen bu avizenin altında kanına bürünmüş

    2uzanırken, geceleyin ay ışığını yanına getirseydim,

    Beyit yorumu +

    Kurulan oda tamamlanıyor: avize, örtü, tavan, sonra bir de ay. Ölü hâlâ kanlıdır; şair mekânı döşerken cesedin durumunu değiştiremediğini dizenin içinde saklamaz.

12. 12

    Türbedârın gibi tâ fecre kadar bekletsem;

    Gündüzün fecr ile âvîzeni leb-rîz etsem;

    Günümüz Türkçesi +

    1ayı, türbe bekçin gibi sabaha kadar başında tutsaydım;

    2gündüz olunca avizeni şafakla ağzına kadar doldursaydım;

    Beyit yorumu +

    Ay bir görevliye, şafak bir sıvıya dönüşür. Şiir gök cisimlerini hizmete koştukça sahne büyür; ama bütün bu emirler hâlâ gerçekleşmemiş bir dilek kipindedir.

13. 13

    Tüllenen mağribi, akşamları, sarsam yarana...

    Yine bir şey yapabildim diyemem hâtırana.

    Günümüz Türkçesi +

    1akşamları tüllenen batıyı yarana sarsaydım...

    2Yine de anına bir şey yapabildim diyemem.

    Beyit yorumu +

    Yedi beyitlik şart cümlesi tek bir olumsuzla çöker. Gün batımı sargı bezi olur, sonra kurulan bütün anıt geçersiz sayılır; itiraf, uzun betimlemenin bedelidir.

14. 14

    Sen ki son ehl-i salîbin kırarak savletini,

    Şarkın en sevgili sultânı Salâhaddîn'i,

    Günümüz Türkçesi +

    1Sen ki son Haçlı ordusunun saldırısını kırarak

    2Şark'ın en sevilen hükümdarı Selahaddin'i,

    Beyit yorumu +

    Cümle yeniden başlar, bu kez tarihten ad çağırarak. Ölü asker bir kişi olmaktan çıkıp Selahaddin ile Kılıç Arslan'ın ölçüldüğü sıralamanın en üstüne yerleştirilir.

15. 15

    Kılıç Arslan gibi iclâline ettin hayran..

    Sen ki İslâm'ı kuşatmış, boğuyorken hüsrân,

    Günümüz Türkçesi +

    1ve Kılıç Arslan'ı büyüklüğüne hayran bıraktın...

    2Sen ki yenilgi İslâm'ı kuşatıp boğarken,

    Beyit yorumu +

    İki hükümdar hayran kalan taraf olur; ad taşıyanlar seyirciye düşer. Adı bilinmeyen asker, adı bilinenleri izleyici konumuna indirerek anonimliğini üstünlüğe çevirir.

16. 16

    O demir çenberi göğsünde kırıp parçaladın:

    Sen ki rûhunla berâber gezer ecrâmı adın;

    Günümüz Türkçesi +

    1o demir çemberi göğsünde kırıp parçaladın:

    2Sen ki adın, ruhunla birlikte yıldızları dolaşır;

    Beyit yorumu +

    Kuşatma demir bir çember olarak somutlaşır ve göğüsle kırılır. Ad ise bedenden ayrılıp gökte dolaşmaya başlar; kalıcılık yine mezardan değil yer değiştirmekten çıkarılır.

17. 17

    Sen ki a'sâra gömülsen taşacaksın... Heyhât,

    Sana gelmez bu ufuklar, seni almaz bu cihât..

    Günümüz Türkçesi +

    1Sen ki asırlara gömülsen bile taşacaksın... Yazık,

    2bu ufuklar sana yetmez, bu yönler seni içine almaz...

    Beyit yorumu +

    Bir kez daha kap denenir: asırlar. "Heyhât" sözü ölçme çabasının bittiğini haber verir; çözüm yer bulmakta değil, yer aramaktan vazgeçmekte aranacaktır.

18. 18

    Ey şehîd oğlu şehîd, isteme benden makber;

    Sana âgûşunu açmış duruyor Peygamber.

    Günümüz Türkçesi +

    1Ey şehit oğlu şehit, benden mezar isteme;

    2Peygamber sana kollarını açmış bekliyor.

    Beyit yorumu +

    Baştaki soru burada cevaplanır: mezarı kuracak olan şair değildir. Uzun uzun anlatılan bütün yapılar reddedilip yerine bir kucak konur; anıtın yerini bir kişi alır.