Çin Seher Hâbdan Uyanmış Kahramânı Gözlerin

Sevgilinin sarhoş gözleri aman vermeyen kahraman ve gizli katil gibi anlatılır. Dünyayı gözetip âşıkları esir eden bu bakış, Ömer’e hem zehir hem iki cihanı gösteren olağanüstü bir görüş sunar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çin seher habdan uyanmış kahramânı gözlerin

   Şöyle mesttir anlamaz yahşi yamanı gözların

   1Basılı “Çin seher habdan uyanmış” yüzeyi açık değildir; gözler uykudan uyanmış bir kahramana benzetilir.

   2Öylesine sarhoştur ki iyiyi kötüden ayıramaz.

   Sarhoş gözün kahraman oluşu bakışı hem sersem hem savaşçı yapar. İyiyi kötüden ayıramaması masumluk değildir; öfkelendiğinde kimseye aman vermeyen denetimsiz bir güç taşıdığını bildirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Her kime kim eylesen bin nâz ile ey meh gazab

   Kimseye Hak saklasun virmez emânı gözlerin

   1Ey ay yüzlü, birine bin nazla öfkelensen,

   2Allah korusun, gözlerin kimseye aman vermez.

   Ay yüzlü sevgilinin bin nazla öfkelenmesi bile bakışın savaşçı gücünü harekete geçirir. “Hak saklasın” duası, gözlerin öfke anında kimseye aman vermeyen tehlikesinden korunma isteğidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kande varsan halk-ı âlem hep seni gözler gözet

   Kim ki düşse çeşmine mazhar o bulmaz âfiyet

   1Nereye gitsen bütün dünya halkı seni gözleyip bekler.

   2Kim gözüne hedef olursa esenlik bulamaz.

   Sevgili nereye gitse bütün dünya onu gözleyip gözetir; fakat onun gözüne hedef olan kişi esenlik bulamaz. Seyreden kalabalıkla bakışın vurduğu âşık arasındaki fark, hayranlığın içindeki tehlikeyi belirginleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Korkarım bu fitneler böyle kalursa âkıbet

   Bende eyler kendüye çok müslümânı gözlerin

   1Bu fitneler böyle sürerse sonunda korkarım ki

   2gözlerin birçok Müslümanı kendine kul eder.

   Gözlerin fitnesi böyle sürerse sonunda birçok Müslümanı kendine kul edeceği korkusu dile getirilir. Bakışın güzelliği gönüllü seyri aşar ve topluluğu hükmü altına alan dünyevi bir iktidara dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hâl ü hindûlarla eyler ayş ü işret dâimâ

   Ol iki mekkâre vechinde vatan tutmuş şehâ

   1Yüzündeki siyah benlerle sürekli eğlenir.

   2Ey şah, o iki hilekâr yüzünde yurt tutmuştur.

   Siyah benler sürekli eğlenirken yüzde yurt tutan iki göz “mekkâre”, yani hilekâr diye adlandırılır. Benlerin şenliği ile gözlerin gizli düzeni aynı çehrede çekicilik ve kuşkuyu birlikte üretir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gerçi sen âşıkların gönlün alursun sûretâ

   Câna kastetmek diler ammâ nihânî gözlerin

   1Görünüşte âşıkların gönlünü alırsın,

   2ama gözlerin gizlice cana kasteder.

   Sevgili görünüşte âşıkların gönlünü alıyor gibi davranır; buna karşılık gözleri gizlice cana kasteder. Açık lütuf ile saklı ölüm niyeti arasındaki karşıtlık, bakışın neden güvenilmez olduğunu gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir bakışta dehri dar eyler ser-i sâdıklara

   Bir bakışta can bağışlar yaslına lâyıklara

   1Bir bakışta sadıkların başına dünyayı dar eder.

   2Bir bakışta, basılı “yaslına” yüzeyine göre, layık olana can bağışlar.

   Bir bakış sadıkların başına dünyayı dar ederken bir başkası can bağışlar. Basılı “yaslına” yüzeyi güvenle çözülemediği için yorum kime can verildiğini kesinleştirmez; gözün zıt etkilerini korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bu nezâketlerle bu şîveyle çok âşıklara

   Andıruptur fitne-i âhır zamânı gözlerin

   1Bu incelik ve cilveyle nice âşığa

   2gözlerin ahir zaman fitnesini hatırlatır.

   İncelik ve cilvenin âşıklara ahir zaman fitnesini hatırlatması, güzelliği kıyamet ölçüsünde sarsıcı kılar. Bakışın zarif görünüşüyle toplu kargaşa doğuran etkisi aynı iki dizede birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Sâki-i gam sundu zehrinden Ömer üftâdene

   Olmadı bir çâre mihrinden Ömer üftâdene

   1Gam sakisi, düşkün Ömer’e gözlerinin zehrini sundu.

   2Sevgisi, düşkün Ömer’e bir çare olmadı.

   Gam sakisi düşkün Ömer’e şarap yerine gözlerin zehrini sunar; sevgilinin muhabbeti de bu yaraya çare olmaz. Aynı kişiden hem zehir hem iyileşme beklenmesi, karşılıksız aşkın çıkmazını açıklar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Şöyle havfetmiş ki kahrından Ömer üftâdene

    Bir bakışta gösterir iki cihânı gözlerin

    1Ömer onun öfkesinden öylesine korkmuştur ki

    2gözlerin tek bakışta iki cihanı gösterir.

    Kapanışta iki cihanın görünmesi, gözlerin yalnız fiziksel güzellik olmadığını düşündürür. Ömer’in korkuyla hayranlık arasında kalması, şiirin başındaki sarhoş kahraman imgesini tamamlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle