Dahi Hat Almadı İklîm-i Hüsne Gâlib Olup

Yüzdeki hattın güzellik ülkesini henüz ele geçirmediği anı, top tanesinin sesten önce menzile varışını, Yusuf'un kanlı gömleğini ve şehir karıştıran güzelin çekimini bir araya getiren altı beyitlik gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dahi hat almadı iklîm-i hüsne gâlib olup

   Ne ser-nigûn takayor zülfi sorgucın mahbûb

   1Ayva tüyleri henüz güzellik ülkesine üstün gelip onu ele geçirmedi;

   2sevgili saç sorgucunu niçin baş aşağı takıyor?

   Ayva tüyü bir ordu gibi düşünülür ve güzellik ülkesi henüz düşmemiştir. Bu askerî çerçevede sorguç, yani zafer tüyü ancak fetihten sonra beklenirdi; oysa sevgili onu baş aşağı takar. Soru kipi, erken takılmış bir nişanın garipliğine dikkat çeker.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eser-i ‘âkıbi gelür âh-ı sîneden gülbânuñ

   Şadâdan evvel alur menzilini dâne-i top

   1Göğüsten çıkan ahın ardından gülbangın etkisi gelir;

   2top tanesi sesinden önce menziline varır.

   Beyit iki sesi hız üzerinden karşılaştırır: gülbangın etkisi ardından gelir, top tanesi ise sesinden önce menziline varır. Ah da gürültüsüyle değil isabetiyle ölçülür. Balistik bir gözlem, göğüsten çıkan sesin gecikmeli tesirini açıklayan ölçüye dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Atılma pâreye fındıkcıdır o sîm-endâm

   Virir neşât aña yaldız kadar zer-i mahbûb

   1Paraya atılma, o gümüş bedenli ‘fındıkcı’dır;

   2sevgilinin altını ona ancak yaldız kadar sevinç verir.

   Uyarı paraya kapılmamak üzerinedir; kaynak, gümüş bedenli sevgiliyi ‘fındıkcı’ diye anar ve söz kaynaktaki belirsizliğiyle durur. İkinci dize altının değerini düşürür: sevgilinin altını ancak yaldız kadar sevinç sağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Delîl olup diline bûy-ı hûn-ı pîrâhen

   Bilürdi Yûsufunuñ kande oldugun Ya‘kûb

   1Gömlekteki kan kokusu gönlüne yol gösterseydi,

   2Yakup Yusuf'un nerede olduğunu bilirdi.

   Şart kipi kıssayı tersine çevirir: Ya‘kûb'a gömleğin değil kanın kokusu yol gösterseydi, aramaya gerek kalmazdı. Koku burada duygu değil delil sayılır. Beyit bilmek ile duymak arasındaki mesafeyi bir baba ile oğulun ayrılığı üzerinden ölçer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Mollada âdemi beddir bürehne itmekden

   Kalenderân-ı hakîkat yanında keşf-i ‘uyûb

   1Mollada insanı çıplak bırakmaktan daha kötüsü,

   2hakikat kalenderlerinin yanında kusurları açığa çıkarmaktır.

   Beyit iki soyma biçimini karşılaştırır: giysiyi almak ile kusuru açığa çıkarmak. İkincisi daha kötü sayılır ve ölçüt hakikat kalenderlerinin yanıdır — zaten çıplaklığı seçmiş kişiler. Ayıbı açmak, soyunmayı erdem bilenlerin yanında bile ayıp kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kapılma câzibe-i hüsn-i ser-tırâşa Belîğ

   Kıyâmeti koparır başuña o şehr-âşûb

   1Ey Belîğ, baştan ayağa süslü güzelliğin çekimine kapılma;

   2o şehir karıştıran güzel başına kıyamet koparır.

   Makta çekimi bir kuvvet gibi adlandırır: ‘câzibe’. Uyarı süslenmiş güzelliğe kapılmamak üzerinedir ve karşılığı abartılıdır — kıyamet. ‘Şehr-âşûb’ sıfatı zararı kişisel olmaktan çıkarıp şehir ölçeğine taşır; gelen şey özel bir dert değil genel bir kargaşadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle