Mehmed Emîn Belîğ

Mehmed Emîn Belîğ kimdir?

Mehmed Emîn Belîğ, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre Mora Yenişehri'nde (Larissa) doğmuş, medrese eğitiminden sonra kadılık mesleğine yönelmiş ve 1174/1760-61'de Eski Zağra'da ölmüş bir 18. yüzyıl divan şairidir. Şiirlerinde Belîğ, bazı şiirlerinde Emîn Belîğ mahlasını kullanır.

Adı, klasik gazelin yanında meslek ve şehir hayatını doğrudan konu eden manzumelerle anılır: hamam, ayakkabıcılık, terzilik ve berberlik üzerine yazdığı müseddesler, 18. yüzyıl gündelik hayatının şiire geçmiş kayıtlarıdır. Aynı madde onu Nedîm ve Sâbit'in çizgisinde, özellikle Sâbit'in etkisinde gösterir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü doğum tarihini bilinmez kaydeder; doğum yeri Mora Yenişehri'dir. Medrese eğitimini Yenişehir'de aldıktan sonra İstanbul'da sürdürdü ve bu eğitimde Akovalızâde Hâtem Efendi'nin önemli bir rolü oldu. Mülazımlıkla başladığı kariyerde kadılığa yöneldi.

İstanbul'un çeşitli yerlerinde kadılık yaptı; ardından Eski Zağra'ya tayin edildi, sonra Yeni Zağra ve Klavrata (Klavna) kadılıklarına atandı. Klavrata'nın olumsuz koşullarında hastalanınca görevden azledildi ve memleketi Yenişehir'e döndü. Sonrasında tekrar Eski Zağra kadılığına tayin edildi, orada öldü ve defnedildi.

Ölüm tarihi kaynaklar arasında ayrılır: 1174/1760-61 verilirken bazı kaynaklarda 1172/1758-59 geçer. Aynı madde bunun Fatin'in bir hatasından doğduğunu, yanılgının Mehmed Süreyyâ ve Bursalı Mehmed Tâhir'de de sürdürüldüğünü belirtir.

Kaynakların üzerinde durduğu bir başka nokta kimlik karışmasıdır. Belîğ mahlası yüzünden sıklıkla Bursalı İsmâil Belîğ ile karıştırılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin İsmâil Belîğ maddesi, Yenişehirli Belîğ'in şiirlerinin İsmâil Belîğ'in şiirleriyle karıştırıldığını ve Fatîn'in İsmâil Belîğ'e atfettiği bir gazelin aslında Yenişehirli Belîğ'e ait olduğunu yazar. Bursa tarihi için değerli bir kaynak sayılan Güldeste-i Riyâz-ı İrfân ve Vefeyât-ı Dânişverân da 1139/1727'de İsmâil Belîğ tarafından tamamlanmıştır; Mehmed Emîn Belîğ'in eseri değildir.

Tek eseri divanıdır. 11 kaside, 31 tarih, 243 gazel (238'i Türkçe, 5'i Farsça), bir sâkînâme ve 54 kıta ile rubai içerir; ayrıca Hammâmnâme, Kefşgernâme, Hayyâtnâme ve Berbernâme adlı müseddesler ile kaside biçiminde Der-menkıbe-i Sâhil-hâne-i Çerâğân bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi divanın İstanbul'da 1258'de, 132 sayfa hâlinde basıldığını kaydeder; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü bu baskının Ebuzziya Tevfik tarafından yapıldığını belirtir. Metin üzerine Ali Açıkgöz (1994), Üzeyir Dereli (1996) ve Gamze Demirel (2005) akademik çalışmalar yürütmüştür.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Belîğ'in Nedîm ve Sâbit çizgisinde durduğunu, lirizmi ihmal etmediğini ve Türkçe kelimelerle deyimleri özellikle kullandığını yazar; Arapça ve Farsça kelimeleri halk dilinde söylendiği biçimiyle yazar, üslubu akıcıdır. Aynı madde şiirinde Sebk-i Hindî etkilerini — hayal inceliği, orijinallik, zincirleme tamlamalar — görür.

Şiirin coğrafyası somuttur: İstanbul'un At Meydanı, Tozkoparan, Fatih ve Ok Meydanı gibi yerleri ile Rumeli'nin pek çok noktası manzumelere girer; İstanbul'un meşhur yangınlarından söz ederek tarihî olaylara tanıklık eder. Rüşvet, zulüm, haksızlık ve adaletsizlik konusunda şikâyet eden, toplumsal hiciv yapan şiirleri dikkat çeker.

Kefşgernâme eski ayakkabıcılık terimleri bakımından zengindir, Hammâmnâme Türk hamamları hakkında bilgi verir, Berbernâme berberlik mesleğiyle ilgili olarak eski cemaat hayatına dair önemli malzeme taşır, Hayyâtnâme ise devrin terzi esnafından bir sevgili çevresinde gelişen olayları anlatır. Der-menkıbe-i Sâhil-hâne-i Çerâğân Çırağan Sarayı'nı ve eğlencelerini konu eder.

Çağdaşlarına bakışı da divanda görünür: Vecdî, Münîf ve Koca Râgıb Paşa'dan övgüyle söz eder, Bâkî'yi beğenir; Nâbî'yi ise eleştirir, şiirlerinin yaygın beğenilmesine şaşar ve kendi şairlik gücünü daha iyi bulduğunu ifade eder.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Dîvân11 kaside, 31 tarih, 243 gazel (238 Türkçe, 5 Farsça), 1 sâkînâme, 54 kıta ve rubai. İstanbul 1258 baskısı 132 sayfadır; Ebuzziya Tevfik tarafından bastırılmıştır.
• Hammâmnâme-i DilsûzTürk hamamları hakkında bilgi veren müseddes.
• KefşgernâmeEski ayakkabıcılık terimleri bakımından zengin müseddes.
• BerbernâmeBerberlik mesleğiyle ilgili müseddes; eski cemaat hayatına dair bilgiler içerir.
• Hayyâtnâme-i DilsûzDevrin terzi esnafından bir sevgili çevresinde gelişen olayları anlatan müseddes.
• SâkînâmeTerkib-i bend biçiminde; kaynaklarda türünün basit bir örneği sayılır.
• Der-menkıbe-i Sâhil-hâne-i ÇerâğânÇırağan Sarayı'nı ve eğlencelerini anlatan kaside.

Edebiyat tarihindeki yeri

Belîğ, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre yaşadığı dönemde yeterli ilgi görmedi; asıl takdiri Tanzimat şairlerinden Şinasî, Muallim Nâci ve Nâmık Kemal'den gördü. Bugün adı iki ayrı sebeple anılıyor: esnaf ve şehir hayatını manzumeye geçiren müseddesleriyle 18. yüzyılın gündelik hayatına açılan bir kapı olduğu için, ve mahlas ortaklığı yüzünden Bursalı İsmâil Belîğ ile karıştırılmasının kaynaklarda kalıcı bir uyarıya dönüşmesi yüzünden.