Devr-i Mevlânâ’da gayret hâlet-efzâdır semâ

Semâyı bir tören olmaktan çıkarıp feleklerin dönüşüne, Âdem’den beri süren bir görüşe ve saf kalp aynasına bağlayan; velîyle inkârcıyı aynı meydanda buluşturan dokuz beyitlik gazel.

1. 1

   Devr-i Mevlânâ’da gayret hâlet-efzâdır semâ

   Âftâbın kursuna teb-lerze fermâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Mevlânâ’nın devrinde semâ, hâli çoğaltmak için bir gayrettir.

   2Güneşin yuvarlağına bile titreme buyuran odur.

   Beyit yorumu +

   ‘Devr’ hem çağ hem dönüş demek; Mevlânâ’nın zamanı ile semâzenin dönüşü aynı kelimede birleşiyor. Titreyen şeyin güneş olması, ölçünün insandan alınıp göğe verildiğini gösteriyor.

2. 2

   Bir kademde hûyu hâya hâyi hûya vasl eder

   Sırr-ı devr-i çarhdan elbetde bâlâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Semâ tek adımda hûyu hâya, hâyı hûya ulaştırır.

   2Elbette feleğin dönüş sırrından yücedir.

   Beyit yorumu +

   İki hece art arda yer değiştirerek dönüşün kendisini sese çeviriyor. Feleğin dönüşü bir zorunluluk, semâzeninki bir tercih; beyit üstünlüğü tam bu farka bağlıyor.

3. 3

   Şu’le-i şem’-i tecellî “Lâ-teayyün” şa’şa’a

   Sâlik-i sâkin-nümâ bir tavr-ı zîbâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Tecellî mumunun alevi belirsizlik içinde parıldar.

   2Semâ, durgun görünen sâlike yakışan güzel bir tavırdır.

   Beyit yorumu +

   Alev görünür ama biçim almaz, sâlik döner ama duruyor gibidir. Beyit hareketin ölçüsünü dıştan içe kaydırıyor: asıl dönen şey görünmüyor.

4. 4

   On sekiz bin âlemi ser-geşte etmiş cilvesi

   Devr-i Âdemden berü menzûr-ı manâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Semânın cilvesi on sekiz bin âlemin başını döndürmüştür.

   2Âdem’in devrinden beri mananın bakış alanındadır.

   Beyit yorumu +

   Baş dönmesi burada bir kusur değil, âlemin ortak hâli. Semâ Mevlevîliğe ait bir uygulama olmaktan çıkıp insanlık kadar eski bir görüşe bağlanıyor.

5. 5

   Ka’be-i kalbin tavâfı remzini isbât eder

   Kalb-i tahyîl ile münhal bir muammâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Semâ, kalp Kâbesinin tavaf edildiğinin işaretini ispatlar.

   2Kalbin hayal gücüyle çözülmüş bir bilmecedir.

   Beyit yorumu +

   Hac Mekke’ye gitmeyi gerektirir; burada tavaf edilecek yer insanın kendi göğsünün içindedir. Bilmece sonunda çözülüyor, ama çözümü akıl değil hayal gücü veriyor.

6. 6

   Cümleten eşyâ nidâ-yı “kün”den olmuş âşikâr

   Gûş-ı hûşu nâya ver kim sırr-ı ihyâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Bütün varlıklar ‘ol’ emriyle ortaya çıkmıştır.

   2Can kulağını neye ver; semâ diriltmenin sırrıdır.

   Beyit yorumu +

   Yaratılış bir sesle başlıyor, semâ da bir sesle sürüyor. Ney üflenen kamış olduğu için beyit yaratılışın nefesini bugün duyulabilir bir şeye bağlıyor.

7. 7

   Neşr-i ebdân haşr-ı ervâhın olur enmûzeci

   Neş’e-i halk-ı cedîde nefh-i uhrâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Bedenlerin yayılması, ruhların toplanmasının örneğidir.

   2Semâ, yeni yaratılışın neşesine üflenen ikinci nefestir.

   Beyit yorumu +

   Semâzenin açılıp toplanan kolları kıyamet sahnesinin küçültülmüş bir provası oluyor. Ölüm burada bir son değil, ikinci üflemeyi bekleyen bir ara.

8. 8

   Sâha-i mir’ât-ı kalb-i safdır cevlângehi

   Gevher-i galtân-ı bahr-i aşk-ı Monlâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Semânın dönüş alanı, saf kalp aynasının yüzeyidir.

   2Mevlânâ’nın aşk denizinde yuvarlanan bir incidir.

   Beyit yorumu +

   Ayna düz, deniz derin; semâ tam ikisinin arasında dönmeye devam ediyor. İnci ancak yuvarlandıkça parlar, yani durgun bir gönülde semânın hiçbir karşılığı yok.

9. 9

   Bundan alâ cem’-i cem’in var mı Gâlib rütbesi

   Evliyâ vü ehl-i inkâra temâşâdır semâ

   Günümüz Türkçesi +

   1Gâlib, cem’ü’l-cem makamının bundan yüksek bir rütbesi var mı?

   2Semâ, velîlere de inkâr edenlere de bir seyirdir.

   Beyit yorumu +

   Son beyit kapıyı herkese açıyor: aynı dönüş hem makam hem gösteri sayılabilir. Gâlib inananla inanmayanı ayırmayı bırakıp ikisini de aynı meydanın kenarına oturtuyor.