Dolabnâme
Bahçeyi sulayan su dolabına "niçin inliyorsun" diye sorulan, dolabın da cevap olarak kendi hayat hikâyesini anlattığı yirmi yedi beyitlik manzume. Dağdaki ağacın baltayla kesilip çarka dönüşmesi, ardından Süleyman'dan İskender'e kadar herkesin sonuyla birleşiyor.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Suâl ettim bu gün ben bir dolaba
Niçün dâim sürersin yüz bu âba
1Bugün ben bir su dolabına sordum
2Niçin durmadan yüzünü bu suya sürersin
- 2
Niçün bağrın deliktir gözlerin yaş
Sebeb neden dolaştın bu itâba
1Niçin bağrın deliktir, gözlerin yaş dolu
2Sebep ne, neden bu azara, bu eziyete düştün
Dolabın gövdesi kovaların geçtiği deliklerle dolu ve kovalardan su sızıyor; şair bu iki teknik ayrıntıyı doğrudan âşık tasvirine çeviriyor — delik bağır ve yaşlı göz, divan şiirinin en bilinen iki alâmeti. Soru böylece çarkı bir dert sahibi gibi konuşturmanın zeminini hazırlıyor.
- 3
İnildinden delindi derdli bağrım
Firâkından ciğer döndü kebâba
1Senin iniltinden benim dertli bağrım delindi
2Ayrılığından ciğerim kebaba döndü
Sıra soruyu sorana geliyor: dolabın gıcırtısı şairin bağrını deliyor, yani dinleyen de dinlediğine benziyor. "Firâk" kimin ayrılığı, belirsiz bırakılmış — çarkın kendi kopuşu mu, şairin hasreti mi. İki dert aynı beyitte birleşince cevap bölümü kaçınılmaz oluyor.
- 4
Ne zulmetti sana bu
Ki derdin defteri sığmaz kitâba
1Bu dönen felek sana ne zulmetti
2Ki derdinin defteri bir kitaba sığmıyor
"Çerh" hem felek hem çark demek; dolap da bir çarktır. Böylece şikâyet edilen şeyle şikâyet eden şey aynı kelimenin içine giriyor: dönerek acı çeken bir çark, döndürerek acı veren bir feleği sorguya çekiyor. Soru bölümü burada, kafiye değişmeden önce kapanıyor.
- 5
eydür eyâ gözüm çerağı
İşitmeğe cevabım aç kulağı
1Dolap der ki: ey gözümün ışığı
2Cevabımı işitmek için kulağını aç
Konuşan değişiyor ve kafiye de onunla değişiyor: ilk dört beyit -âba ile bağlanmışken dolabın cevabıyla birlikte şiir sonuna kadar -ağı sesine geçiyor. Çark, kendisini sorgulayana "gözüm çerağı" diye seslenerek şikâyeti bir azarlama değil, bir sohbet hâline getiriyor.
- 6
Benim budur sorarsan sergüzeştim
Ki ben yaylar idim bir yüce dağı
1Sorarsan başımdan geçenler şudur
2Ben bir yüce dağda yaylayıp dururdum
Dolap kendini bir ağaç olarak anlatmaya başlıyor: bugün su çeken çark, dün dağda duran bir ağaçtı. "Sergüzeşt" kelimesi anlatının çerçevesini kuruyor; bundan sonrası bir hayat hikâyesi olacak ve okur sonucu daha ilk cümlede bildiği için hikâye baştan bir düşüş anlatısı hâline geliyor.
- 7
Geçirmiştim serâdan göklerimi
Eriştirdim süreyyâya budağı
1Göklerimi topraktan yukarıya geçirmiştim
2Dalımı Ülker yıldızına eriştirdim
Ağacın yüksekliği iki basamakla ölçülüyor: önce toprak aşılıyor, sonra dal Süreyyâ'ya, yani Ülker yıldızına ulaşıyor. "Serâ" ile gök, klasik şiirde yerin ve semânın adı olarak birlikte kullanılır; beyit bu çifti kullanarak ağacı yer ile gök arasına kurulmuş bir ölçü aleti gibi gösteriyor.
- 8
Durağa derneşüben kamu kuşlar
Budağında tutarlardı otağı
1Bütün kuşlar konacak yere derilip toplanır
2Dalımda otağ kurup dururlardı
Ağacın en parlak hâli barındırma gücüyle anlatılıyor ve kuşlar için "otağ" kelimesi seçiliyor: dal, hükümdar çadırı kurulan yer sayılıyor. "Durağ" kelimesi de ilk kez burada geçiyor; şiirin sonuna kadar dört kez dönecek ve her dönüşünde anlamı bir kat daha ağırlaşacak.
- 9
Öterdi tûti vü kumrî vü dürrâc
Geçirdim bir zaman bu resme çağı
1Papağan, kumru ve turaç ötüşürdü
2Bir zaman bu biçimde bir çağ geçirdim
Altın devir bir ses tablosuyla veriliyor: üç kuş adı tek dizeye sıralanıp bağlaçla birbirine ekleniyor, ağacın üstü bir meclise dönüşüyor. İkinci dize ise geçmiş zamanın kapağını kapatıyor — "bir zaman" ve "çağ" kelimeleri, anlatılanın artık bittiğini söylemenin en kısa yolu.
- 10
Heves bâğında can mürgi gezerken
Üzüldü ömr kuşunun tuzağı
1Can kuşu heves bahçesinde gezerken
2Ömür kuşunun tuzağı koptu
Dalda öten kuşlar bir beyit sonra istiareye dönüşüyor: sıra can kuşuna ve ömür kuşuna geliyor. "Üzüldü" fiili burada kopmak demek, ama kelimenin bugünkü anlamı da beyitte yankılanıyor. Tuzağın kopması kuşun kurtulması değil, ömrün bağının çözülmesi anlamına geliyor.
- 11
Kazâ koptu meğer dest-i Huda’dan
Ki bir şahs irişüb saldı nacağı
1Meğer kaza Tanrı'nın elinden kopup gelmiş
2Bir kişi yetişip baltasını salladı
Balta bu beyitte iniyor ve fail iki katmanda gösteriliyor: baltayı sallayan bir insan, ama hükmü kopardığı el Tanrı'nın eli. Şiir ağacı kesen adamdan şikâyet etmiyor; olayı kazâ kavramına bağlayarak baştaki "felek ne zulmetti" sorusunu da sessizce cevaplıyor.
- 12
Delüben bağrımı taktı kemendi
Sürüdüler dolaştım her sokağı
1Bağrımı delip kemendi taktı
2Sürüdüler, her sokağı dolaştım
Açılıştaki "bağrın deliktir" sorusu burada cevabını buluyor: delik, aşkın değil kesilmenin izi. İkinci dizede fiiller özneyi gizliyor, kütük yalnız sürüklenen taraf olarak kalıyor. "Dolaştım" fiili de dolabın adını taşıyor; çark, adını daha kütükken kazanmış oluyor.
- 13
Sokaklarda niçe müddet yaturken
Gelen geçen ururlardı ayağı
1Sokaklarda bir süre yatarken
2Gelen geçen ayağıyla vururdu
Düşüşün en aşağı basamağı: bir zamanlar kuşlara otağ olan gövde, şimdi yolda yatan ve tekmelenen bir kütük. "Ayağı" kelimesi kafiye dizisine ayak anlamıyla giriyor; yirminci beyitte aynı ses "eyağı" biçiminde kadeh anlamıyla dönecek ve iki uç aynı kafiyede karşılaşacak.
- 14
Demir mıhlar dokundu yüreğime
Kazâ destiyle çerhin çomağı
1Demir çiviler yüreğime dokundu
2Kaza eliyle çarkın çomağı da öyle
Dolabın kurulması bir işkence sahnesi gibi anlatılıyor: çivi, çomak ve çark parçaları tek tek gövdeye giriyor. "Dokundu" fiilinin yumuşaklığı ile çivinin sertliği arasındaki fark, şikâyetin tonunu bağırmadan kuruyor. Kaynakta bu ikinci dize bir hece eksik dizilmiş; olduğu gibi bırakıldı.
- 15
Zekeryâ gibi bağrımdan delüben
içün düzettiler yerağı
1Zekeriya gibi bağrımdan delip
2Dolap için gereken takımı hazırladılar
Ağacın parçalanması bir peygamber kıssasına bağlanıyor: rivayete göre Zekeriya bir ağacın içine sığınmış ve ağaçla birlikte biçilmiştir. Benzetme işkenceyi kutsal bir sabır hikâyesine dönüştürüyor; "yerağ" kelimesi ise gövdeden çıkarılan parçaların artık bir alet takımı sayıldığını söylüyor.
- 16
İnilerim ben anda dost deyüben
Gözüm yaşı sular büstân ü bâğı
1Ben orada "dost" diyerek inlerim
2Gözümün yaşı bostanı ve bahçeyi sular
Manzumenin dönüm noktası: çarkın gıcırtısı bir zikre, sızan su ise gözyaşına dönüşüyor. Böylece dolabın işi ile derdi aynı şey oluyor — inlemesi olmasa bahçe sulanmayacak. Baştaki "niçin inliyorsun" sorusunun tam cevabı bu beyittir; acı, başkasını yetiştiren bir işe çevrilmiş.
- 17
Felek kime tatırdı bir kaşık bal
Sonunda sunmadı tâs ile ağı
1Felek kime bir kaşık bal tattırdı da
2Sonunda tas ile zehir sunmadı
Dolabın hikâyesi burada bir genel kurala çıkıyor ve kural ölçü kaplarıyla anlatılıyor: bal bir kaşık, zehir bir tas. Kafiyenin taşıdığı "ağı" kelimesi zehir demek; şiirin sesi böylece kendi kafiyesi eliyle acılaşıyor ve bundan sonraki beyitler örnek listesine dönüşüyor.
- 18
Süleyman kim sürerdi tahtını yel
Son ucu toprağa kodu yanağı
1Tahtını yelin sürdüğü Süleyman
2Sonunda yanağını toprağa koydu
İlk örnek, gücün en uç adı: rüzgârın taşıdığı taht anlatının en yükseği, toprağa konan yanak ise en alçağı. Beyit bu iki noktayı tek cümlede birleştirerek listenin ölçüsünü kuruyor. "Yanağı" kelimesi kafiyeye bu kez bir yüz ayrıntısıyla giriyor ve ölümü şefkatli bir hareketle gösteriyor.
- 19
Skender kim cihânı Kaf ber kaf
Tutup hükmiyle sürmüştür yasağı
1Cihanı Kaf'tan Kaf'a tutan İskender
2Hükmüyle yasağını yürütmüştür
İkinci örnek dünyayı ucundan ucuna yönetmiş hükümdar; "Kaf ber kaf" deyimi cihanın sınırını iki kez anarak genişliği ölçüyor. Kaynakta ad, baş harfi düşmüş hâlde "Skender" dizilmiş ve dize bu yüzden on hecede kalmış; dizgi olduğu gibi korundu, tamamlanmadı.
- 20
Gezüb zulmet ararken
Dolu zehr ile sundular eyağı
1Karanlıklar ülkesini gezip hayat suyunu ararken
2Ona zehirle dolu kadeh sundular
İskender'in ölümsüzlük suyunu arama kıssası tek beyitte özetleniyor ve sonuç tersine dönüyor: hayat suyu arayan adama zehir dolu kadeh geliyor. "Eyağı" kadeh demek ve on üçüncü beyitteki "ayağı" ile kafiyede buluşuyor — sokakta tekmeleyen ayak ile şaha sunulan kadeh aynı sese düşüyor.
- 21
Kani Kayser kani Kisrâ kani Sâm
Belürmez bunların yurdu durağı
1Kayser nerede, Kisra nerede, Sâm nerede
2Bunların yurdu, durağı belli değil
Üç hükümdar adı, üç kez tekrarlanan "kani" ile sıralanıyor; dize aruz kalıbını da bire bir vererek sorunun temposunu kuruyor. "Durağı" kelimesi ikinci kez geliyor ama artık kuşların konduğu dal değil, izi kaybolmuş bir yurt anlamında; kafiye kendi tarihini taşıyor.
- 22
Cihânm varlığı baştan başa hep
Belâ yurdudürür mihnet ocağı
1Cihanın varlığı baştan başa
2Bir belâ yurdu, bir mihnet ocağıdır
Örnek listesinin ardından hüküm cümlesi geliyor: dünya bir belâ yurdu ve mihnet ocağıdır. "Yurt" ile "ocak" kelimeleri sığınak çağrıştırdığı için hüküm daha da keskinleşiyor — barınacak yer sanılan şey acının kendisi. Kaynakta ilk kelime "Cihânm" dizilmiş; korunmuştur.
- 23
Resul buna çü der
Pes ol olur mekeslerin durağı
1Peygamber buna "örümcek evi" dediğine göre
2Öyleyse orası sineklerin durağı olur
Hüküm bir dinî benzetmeye bağlanıyor: dünya örümcek evi sayılıyor, Ankebût sûresindeki örümcek ağı benzetmesi de bu adlandırmanın arkasında duruyor. Şiir çıkarımı okurun yerine yapıyor — ev örümcek eviyse içindekiler sinek olur. "Durağı" üçüncü kez, bu kez alaylı bir anlamda geçiyor.
- 24
Baka ehli fenâda mülk edinmez
Bakadır anların yeri durağı
1Kalıcılık ehli, yok olacak yerde mülk edinmez
2Onların yeri, durağı kalıcı olandır
Fena ile beka karşı karşıya konuyor ve ölçü mülk edinmeye bağlanıyor: geçici yerde mülk kuran, geçici olanı seçmiş sayılıyor. "Durağı" dördüncü ve son kez geliyor; kuşların dalından kaybolmuş yurda, sineklerin barınağından bekanın yerine uzanan bu dizi manzumenin asıl omurgası.
- 25
Alâî Gaybi bundan tekke kılmaz
Hak’ın fazlıdürür ancak dayağı
1Alâî Gaybî bundan kendine tekke kurmaz
2Onun tek dayanağı Hakk'ın lütfudur
Mahlas beyti, ama imza "Kaygusuz" değil "Alâî Gaybi": şairin menakıbnamedeki adı Alâeddin Gaybî'dir ve Vikikaynak'ın kişi kaydı da onu bu adla anar. "Bundan tekke kılmaz" sözü dünyayı kendine dergâh edinmemek demek; "dayağı" ise hem destek hem dayanak anlamıyla beyti kapatıyor.
- 26
Sabır seccâdesin altına salmış
Tevekkülden kuşanmıştır kuşağı
1Sabır seccadesini altına yaymış
2Kuşağını tevekkülden kuşanmıştır
Dayanağın ne olduğu iki derviş eşyasıyla anlatılıyor: altına serilen seccade sabır, beline bağlanan kuşak tevekkül. Kuşak imgesi şairin öteki nefesinde de geçer; orada gerçek bir erden kuşanılıyordu, burada doğrudan bir hâlden. İki metin aynı erkân dilini paylaşıyor.
- 27
Sözünü Kaygusuz ârife söyle
Ne bilsün sükkeri dana buzağı
1Kaygusuz, sözünü ârif olana söyle
2Şekerin ne olduğunu dana buzağı ne bilsin
İkinci mahlas beyti, bu kez "Kaygusuz" imzasıyla, muhatabı sınırlıyor: söz ancak ârife söylenir. Bir su dolabıyla konuşarak açılan manzumenin yanlış dinleyiciye söz söylememe öğüdüyle kapanması da anlamlı. "Dana buzağı" ikilemesi hükmü kabalaştırmadan, tek bir mutfak örneğiyle veriyor.
Metnin kaynağı
Türkçe Vikikaynak'taki 144168 numaralı sürüm esas alındı. Başlık kaynağın kendisinden geliyor: derlemede şiirin başına sağa hizalı olarak "—Dolabnâme —" konmuş; bu satır başlık sayıldı, dize olarak alınmadı, "— 3 —" sıra işareti de metne girmedi. Kaynak dizgisine dokunulmadı ve üç bozukluk korundu: "Skender" (İskender'in baş harfi düşmüş, dize on hecede kalıyor), "Cihânm" (Cihânın olmalı) ve bir hece eksik olan "Kazâ destiyle çerhin çomağı" dizesi. Mahlas dizeleri kaynakta italik dizilmiş (Alâî Gaybi, Kaygusuz); italik işaretleri atıldı, kelimeler korundu.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.Bir hata mı var? Bildirin
Sırada ne var?
Eyâ akl ile irfânım deyenlerKaygusuz Abdal · Manzume→
Manzume bir soruyla açılıyor ve muhatap insan değil, bahçeyi sulayan çarkın kendisi. "Suâl ettim" fiili metnin türünü de kuruyor: bundan sonrası bir soruşturma ile onun cevabı olacak. İkinci dizedeki "yüz sürmek" hem çarkın suya değmesini hem de yakarmayı, niyaz etmeyi anlatıyor.