Dünüm kadir günüm bayram olurdu

Şair sevgilinin kendisiyle yoldaş olması hâlinde zamanın bayrama döneceğini söyler; bakışın doğurduğu hayret, feleğe şikâyet ve gönle sunulacak şifa isteğinden sonra kendine feragat öğüdü verir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dünüm kadir günüm bayram olurdu

   Ol perî bizimle hemdem olaydı

   1Dünüm Kadir gecesi, bugünüm bayram olurdu;

   2o peri bizimle yoldaş olsaydı.

   Kadir gecesi ile bayram art arda anılarak sevgilinin yoldaşlığı kutsal ve sevinçli zamana benzetilir. Dilek kipi, bu dönüşümün gerçekleşmiş bir buluşma değil, âşığın özlediği karşılaşma olduğunu açık tutar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Rahmeyleyüp hayrı duâ alurdu

   Bin yaşardı eğer âdem olaydı

   1Merhamet edip hayır dua alırdı;

   2eğer insan olsaydı bin yıl yaşardı.

   Merhamet eden sevgilinin hayır dua kazanacağı söylenir; bin yıl yaşama sözü bu duanın abartılı karşılığıdır. ‘Eğer insan olsaydı’ kaydı, peri diye çağrılan sevgilinin insanüstü güzelliğini şakacı biçimde sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir bakışta beni ol kaddi ar’ar

   Vadi-i hayrette eyledi serser

   1O ardıç boylu, bir bakışta beni

   2hayret vadisinde başıboş bıraktı.

   Sevgilinin boyu ardıca benzetilir ve tek bakışı âşığı hayret vadisinde serseri eder. Dış görünüşteki diklik ile âşığın yönünü yitirmesi karşı karşıya gelir; bakış, hareketi başlatan açık nedendir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bildiğinden kalmayaydı adûler

   Dostluğu benimle muhkem olaydı

   1Düşmanlar bildiklerinden geri kalmasaydı;

   2onun benimle dostluğu sağlam olsaydı.

   İlk dize baskı yüzeyindeki özne ve koşulu bütünüyle açıklamaz; günümüz Türkçesi bu yüzden düşmanların ‘bildiğinden geri kalmaması’ sözünü genişletmez. İkinci dize âşığın asıl dileğini, sağlam dostluğu, açıkça bildirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dilberâ dîdemin akıtma âbın

   Kerem hânesinin feth eyle bâbın

   1Ey güzel, gözümün suyunu akıtma;

   2cömertlik evinin kapısını aç.

   Gözyaşı ‘gözün suyu’ diye somutlaştırılırken sevgiliden bu akışı durdurması istenir. Ardından kerem evi ve onun kapısı gelir; âşık eziyet yerine cömertliğin açılmasını bekleyen bir eşikte konuşur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Sun hasta gönlüme lebin şarâbın

   Olay ki derdime bir em olaydı

   1Dudağının şarabını hasta gönlüme sun;

   2ola ki derdime bir ilaç olurdu.

   Dudak şaraba, hasta gönül şifa bekleyen bedene dönüşür. ‘Ola ki’ sözü kesin tedavi iddiası kurmaz; sevgilinin sunacağı yakınlığın derde ilaç olabileceğini dilek ve ihtimal sınırında bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Dâd elinden felek dâdü şikâyet

   Nedir başım üzre devr-i felâket

   1Feleğin elinden: imdat, adalet ve şikâyet!

   2Başımın üstündeki bu felaket devri nedir?

   ‘Dâd’ nidası feleğe karşı hem imdat hem adalet talebidir. Başın üstünde dönen felaket, talihsizliği kuşatan bir devre gibi görünür; konuşan nedenini sorar ama cevabı bildiğini ileri sürmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bulurdu olmadık serim saadet

   Eğer ki kevkebim hurrem olaydı

   1Başım görülmemiş bir mutluluk bulurdu;

   2eğer yıldızım sevinçli olsaydı.

   Mutluluk, şairin başının bulacağı olağanüstü bir talih olarak tasarlanır; bunun koşulu yıldızın sevinçli olmasıdır. İnsan isteği ile göksel talih arasındaki bağ, yine gerçekleşmemiş dilek kipinde korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Âşık Ömer gel ferâgat eyle geç

   Kadir isen öz vücûdun dâne seç

   1Âşık Ömer, gel vazgeçip geç git;

   2gücün varsa kendi varlığını bir tane gibi seç.

   Mahlaslı birimde şair kendine feragat edip geçme buyruğu verir. ‘Öz vücudun dâne seç’ yüzeyi ikinci bir tanık olmadan açıklanmadığı için modern de tane benzetmesini korur; yorum ona kesin bir öğreti yüklemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Kal ehli hal ehlini bilmezdi hiç

    Eğer kâr-ı cihan bîgam olaydı

    1Söz ehli, hâl ehlini hiç bilmezdi;

    2eğer dünya işi gamsız olsaydı.

    ‘Söz ehli’ ile ‘hâl ehli’ arasındaki ayrım, konuşmakla yaşayarak bilmenin aynı olmadığını söyler. Son koşul dünya işinin gamsız olmasını varsayar; mümkün görünmeyen bu şart, feragat öğüdünün gerekçesini güçlendirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle