Ey dilâ senden kime feryâd ü dâd itsem aceb

Konuşan, güzelleri sevmede kendisini ustalaştıran gönlüne kime şikâyet edeceğini sorar. Özgür bir seyyahken dert ve gamın yöneticisine dönüşür; aşk şarabının günahını bağışlayan Allah’a sığınır. Mıknatıs saçlar ve kâfir kâkül onu putperest etmeye çalışırken gönlün ay parçası sevgiliye düşmesi kaza sayılır. Ömer’e dağ, taş, insan, melek ve hayvan acırken sevgili acımaz.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey dilâ senden kime feryâd ü dâd itsem aceb

   Dilrübâlar sevmede sen eyledin mâhir beni

   1Ey gönül, senden kime feryat edip adalet istesem acaba?

   2Güzelleri sevmede sen beni usta ettin.

   Şikâyetin muhatabı sevgili değil önce “dil”, yani gönüldür; konuşan onu kendi aşk alışkanlığının sorumlusu sayar. “Feryâd ü dâd” hem yakınma hem adalet talebini birleştirir, gönlün güzelleri sevmede verdiği “maharet” ise istenmeyen bir eğitim olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ben seyâhîler gibi âzâde iken rûz ü şeb

   Derd ü gam tevliyyetine eyledin nâzır beni

   1Ben seyyahlar gibi gece gündüz özgürken;

   2Beni dert ve gam yönetimine nazır yaptın.

   Seyyah gibi “âzâde” olmak hareket ve bağımsızlık taşırken gönül konuşanı dert-gam “tevliyyet”ine bağlar. “Nâzır” sözü acıyı yönetilecek kurum gibi gösterir; özgür yolcu artık hüznün işlerine bakmakla görevli memurdur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gerçi vardır sâkiyâ bu bâdekeşlikte zünûb

   Afv ede ol hazret-i Tevvâb ü Settârüluyûb

   1Ey saki, gerçi bu şarap içmede günahlar vardır;

   2Tövbeleri kabul eden ve ayıpları örten Hazret bağışlasın.

   Aşk şarabı “bâdekeşlik” adıyla içme alışkanlığı ve günah ihtimali taşır; konuşan bunu saklamaz. “Tevvâb” tövbeleri kabul eden, “Settârüluyûb” ayıpları örten Allah’tır; dünyevi sakiye hitap ilahî bağışlanma duasına döner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ben de ehl-i dil geçerdim kim gamınla meyl-i hûb

   Zülf-i mıknâtisleri cezb ettirir âhır beni

   1Ben de gönül ehli geçinirdim; gamınla “meyl-i hûb” [dizim açık];

   2Mıknatıs saçlar sonunda beni çeker.

   Konuşan kendini “ehl-i dil” diye manevi anlayış sahibi sayarken sevgilinin gamı bu kimliği sınar. “Meyl-i hûb”un sentaktik bağı açık kalır; kesin olan zülfün “mıknâtis” gibi çekmesi ve kişinin sonunda iradesi dışında sevgiliye yönelmesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Pîrezen dünyâya benzer ol güzeller meşrebi

   Gerçi anın evc-i istiğnâdadır hep kevkebi

   1O güzellerin yaradılışı kocakarı dünyaya benzer;

   2Gerçi yıldızlarının hepsi ilgisizliğin doruğundadır.

   Güzellerin meşrebi “pîrezen dünya”ya benzetilir; genç güzellik, yaşlı ve aldatıcı dünya huyu taşır. Yıldızların “evc-i istiğnâ”da olması göksel parlaklığı ilgisizliğin en yüksek noktasına çıkarır; çekicilik ile yüz çevirme birlikte kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Günde bin kez sihr edüp te eyler ol kendi gibi

   Bütperest etmek diler ol kâkülü kâfir beni

   1Günde bin kez büyü edip “te eyler” kendisi gibi [basılı yüzey kapalı];

   2O kâfir kâkül beni putperest etmek ister.

   Büyü “günde bin kez” tekrarlanır; sevgilinin etkisi tek bakıştan sürekli sihre dönüşür. Basılı “te eyler” yüzeyi sessizce tamamlanmaz. Kâkülün “kâfir” oluşu, âşığı putperest etmeye çalışan din dışı cazibe olarak sert bir mecaz kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir kazâdır düştü gönlüm sen gibi mehpâreye

   Söylemez Hâmun gibi insâfı yok âvâreye

   1Gönlümün senin gibi ay parçasına düşmesi bir kazadır;

   2“Hâmun” gibi söylemez; avareye insafı yok [özel ad/terim kapalı].

   Gönlün “mehpâre”ye düşmesi bilinçli seçim değil “kazâ”dır; aşk başa gelen kaçınılmaz olay sayılır. “Hâmun”un özel ad mı başka yüzey mi olduğu açık değildir; yine de sevgilinin avareye insaf göstermediği sitemi güvenle okunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Hayli demdir acımazsın bu Ömer bîçâreye

   Dağ u taş ins ü melek hayvan olan acır beni

   1Uzun zamandır bu zavallı Ömer’e acımıyorsun;

   2Dağ, taş, insan, melek ve hayvan olan bana acır.

   Mahlaslı son birim merhametsizliğin süresini “hayli dem” ile büyütür. Dağ ve taştan insana, melekten hayvana uzanan liste bütün varlık sınıflarını Ömer’e acıyan tanık yapar; sevgilinin acımaması onu cansız taştan bile daha katı gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle