Ey dirîga bir aceb seyrâne düştü ortalık

Konuşan ortalığın tuhaf bir seyrana, olgunlaşmamış ve bilgisiz kişilerin eline düştüğünü söyler. Kâmil insana itibar yoktur; değer bilmeyenler öne çıkar. Kâinatın süsü hayatı ölüme yaklaştırırken, kemal sahibi yabana atılır ve söz gümüş-altına döner. Zulüm dünyayı yıkar, hayâ ve namus kalmaz, başla ayak karışır. Köşeli ayraçlı Ömer, herkesin ‘nefsim’ dediği toplumda kadın yerine oğlanın arandığını söyleyip Lut kavmiyle ağır bir ahlaki kıyas kurar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey dirîga bir aceb seyrâne düştü ortalık

   Nâhalef nâ puhte vü nâdâne düştü ortalık

   1Eyvah, ortalık tuhaf bir seyrana düştü;

   2Ortalık kötü halef, ham ve bilgisiz kişilere düştü.

   “Seyrân” normal gezinti değil ortalığın düştüğü şaşırtıcı gösteridir; toplum seyredilecek garipliğe dönüşür. Nâhalef, nâpuhte ve nâdan sıfatları kötü ardıllık, hamlık ve bilgisizliği aynı yönetici kalabalıkta toplar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ehl-i merdüm kâmile âlemde olmaz i’tibâr

   Kadr ü kıymet bilmeyen nâdâne düştü ortalık

   1Kâmil insana dünyada itibar olmaz;

   2Ortalık değer ve kıymet bilmeyen bilgisize düştü.

   “Ehl-i merdüm kâmil” olgun insan sınıfıdır, fakat âlemde itibar bulamaz. Kadr ü kıymet bilmeyen nadanın ortaya hâkim olması yalnız bilgisizlik değil ölçme yetisinin kaybıdır; liyakat düzeni tersine çevrilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Çeşme ziynet gösterir nakş-ı rüsûm-i kâinât

   Âdeme yakındürür belki hayâtından memât

   1Kâinatın biçim nakışları göze süs gösterir;

   2Belki insana ölümü hayatından yakınlaştırır.

   Kâinatın “nakş-ı rüsûm”u göze ziynet sunar; dış düzen hâlâ çekicidir. Buna rağmen bu görüntünün mematı hayattan yakınlaştırması, güzel yüzeyin altında ölüm bilincini ve faniliği büyüttüğünü söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Var ise mâlik kemâlâtın yürü yabâne at

   Şîm ü zerden ver haber ol yane düştü ortalık

   1Kemal sahibiysen yürü, yabana at;

   2Gümüş ve altından haber ver; ortalık o yana düştü.

   Kemalat sahibi yabana atılır; yetkinlik merkezden sürülme sebebine dönüşür. Buna karşı “sîm ü zer” haberi değer görür, yani konuşma erdemden para ve madene kayar; ortalığın düştüğü yön maddi çıkardır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hep zuhûr etti alâmetler kim oldu âşikâr

   Eylediler zulm ile mülk-i cîhânı târ ü mâr

   1Bütün alametler ortaya çıktı ve görünür oldu;

   2Dünya mülkünü zulümle darmadağın ettiler.

   “Alâmetler” kıyamet veya bozulma işaretleri olarak tamamen görünür olmuştur. Belirsiz çoğul fail dünya mülkünü zulümle “târ ü mâr” eder; düzenin çözülmesi söylenti değil göz önündeki yıkımdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kalmadı ırzu hayâ kalmadı hiç nâmûs u âr

   Baş ayak belli değil meydâne düştü ortalık

   1Irz ve hayâ, namus ve ar kalmadı;

   2Başla ayak belli değil, ortalık meydana düştü.

   Irz, hayâ, namus ve ar dört toplumsal-ahlaki sınır olarak art arda yok sayılır. Baş ile ayağın ayırt edilememesi hiyerarşi ve beden düzenini bozar; meydan merkez olmaktan karmaşa alanına döner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Her hususta kalmadı bu kâinâtın şöhreti

   Nefsi Nefsî oldular bu âlemin cem’iyyeti

   1Her konuda bu kâinatın itibarı kalmadı;

   2Bu âlemin topluluğu ‘nefsim, nefsim’ der oldu.

   Kâinatın “şöhret”i burada itibar ve tanınmış değer anlamına gelir; her hususta tükenir. Cemiyetin “nefsî nefsî” demesi herkesin yalnız kendini kurtarmaya yöneldiğini, ortaklığın adında topluluk olsa da içte dağıldığını gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ey [Ö]mer şimdi cihanda istemezler avreti

   Lût kavminden beter oğlana düştü ortalık

   1Ey [Ö]mer, şimdi dünyada kadını istemezler;

   2Ortalık Lut kavminden beter oğlana düştü.

   Mahlasın ilk harfi taramada aşınmış olduğu için [Ö]mer biçimi korunur ve probable atıf sınırı aşılmaz. Son dizedeki kadın-oğlan ve Lut kavmi kıyası tarihsel metnin ağır yargısıdır; proje bunu onaylamadan kaynak bağlamında açıklar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle