Eylesin lâ'lini derman dil-i bîmâre meded
Redifi “meded” olan altı beyitlik bir gazel. Aynı imdat çağrısı her beyitte başka bir yere savrulur: sevgiliye, dostlara, sakiye, sonunda da şairin kendisine. Kadeh elden alınır, ok parçası yarada saklanır, rakiplerden gizlenilir; son beyit yardım isteyecek gücün bile kalmadığını söyler.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Eylesin lâ'lini derman dil-i bîmâre
Dostlar işte ben öldüm bana bir çâre
1Lâl gibi dudağını hasta gönle derman etsin;
2dostlar, işte ben öldüm — bana bir çare, imdat!
- 2
-i câmı yitürdük bizi gam öldürüyor
Sâkıyâ gel balıver kanda ise ara
1Kadehin cevherini yitirdik, bizi gam öldürüyor;
2saki, gel buluver, nerede ise ara, imdat!
Şarap bir mücevher sayıldığı için kaybı gerçek bir eşya kaybı gibi anlatılıyor; sakiden aranması istenen şey neşenin kendisidir. “Kanda” nerede demek, “balıver” de konuşma dilindeki buluver'in dizgisi — beyti sokak telaşına yaklaştıran şey bu ağız.
- 3
etmediniz aldılar elden câmı
Vâkıf itmen sakınun kimseyi serâra
1Sakınmadınız, kadehi elden aldılar;
2sakının, kimseyi bu sırra vâkıf etmeyin, imdat!
Kadehin elden alınması sakınmamanın sonucu olarak verilir. Ardından kimsenin sırdan haberdar edilmemesi emredilir; tepki, şiirin kendi meclisinde gizlenme ve susma buyruğudur.
- 4
-ı sînemden okun parelerin hep alma
Dursun Allah'ı seversen hele bir
1Göğsümdeki yaradan okunun parçalarını hepten alma;
2Allah'ı seversen bir parçası dursun, imdat!
Sevgilinin bakışı oktur; yaraya saplanan kırıklar ise âşığın elinde kalan tek somut hatıra. Beyit bir pazarlık: bütün parçalar çıkarılmasın, bir tanesi kalsın. “Pâre” tekrarı yarayı bir emanet sandığına çeviriyor, tedavi de kayıp korkusuna.
- 5
Gice tenhâ işiği hâkine yüzler süreyin
Sakınun kimse haber virmesün agyâre
1Geceleyin tenhâ, eşiğinin toprağına yüzler süreyim;
2sakının, kimse rakiplere haber vermesin, imdat!
Konuşan gece tek başına sevgilinin eşik toprağına yüz sürmek ister ve kimsenin rakiplere haber vermemesini buyurur. Üçüncü beyitteki sır saklama emri burada somut buluşma gizliliğine dönüşür.
- 6
Mededin kalmadı feryâd ü figan eylemeğe
Sana kimden ire iy Bâkî-i bîçâre
1Feryat ve figan etmeye gücün kalmadı;
2sana kimden yardım gelir, ey biçare Bâkî, imdat!
Mahlas beyti redifi kendi üstüne çeviriyor: “meded” hem tükenen kuvvet hem hâlâ atılan çığlıktır, yani gazel bağırma gücünü yitirdiğini bağırarak bitiyor. Beş beyit boyunca aranan muhatap sonunda bulunamıyor; soru cevapsız bırakılıyor.
Metnin kaynağı
Türkçe Vikikaynak'taki 165891 numaralı sürüm esas alındı; imlâsına dokunulmadı. Kaynak sayfanın başlığı “Gel Ey Saki!..” ikinci beyitten alınmış modern bir yorum başlığıdır; künye divan usulünce matlaın ilk dizesiyle kuruldu. Transkripsiyonda “balıver” (bulıver) ve “serâra” (sırra) gibi tereddütlü okuyuşlar var; düzeltilmedi, günümüz Türkçesi satırında okunabilir karşılık verildi.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Matla yardım çağrısını iki muhataba böler: sevgilinin lâl renkli dudağı hasta gönle derman olsun, dostlar da öldüğünü söyleyen konuşana çare bulsun. ‘Meded’ her iki dizede aciliyeti taşır.