Bâkî

Bâkî kimdir?

Bâkî, 16. yüzyıl Osmanlı şiirinin en etkili gazel ustalarından biridir. Asıl adı Mahmud Abdülbâkî’dir. 1526 veya 1527’de İstanbul’da doğmuş, henüz hayattayken şiirdeki üstünlüğünü belirten ‘Sultânü’ş-şuarâ’ unvanıyla anılmıştır. Onu kalıcı kılan yalnız saray çevresinde gördüğü ilgi değil, İstanbul Türkçesinin akıcılığını aruzun disiplini ve klasik şiirin zengin hayal sistemiyle birleştirmesidir.

Bâkî’nin gazellerinde aşk, güzellik, meclis hayatı, tabiat ve dünyanın geçiciliği yüksek bir ses zevkiyle işlenir. ‘Bâkî kalan bu kubbede bir hoş sadâ imiş’ beyti sanatın kalıcılığını; ‘Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan’ gazeli ise sonbaharı itibar, zaman ve kayıp düşüncesiyle birlikte anlatır. Dizegâh’taki metinler tenkitli Bâkî Dîvânı’na bağlanır; her beyit satır sıralı günümüz Türkçesi ve ayrı yorumla okunur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Bâkî, Fatih Camii müezzinlerinden Mehmed Efendi’nin oğludur. Gençliğinde saraç çıraklığı yaptığına ilişkin rivayetle birlikte medrese eğitimine yöneldiği ve kısa sürede şiir çevrelerinde tanındığı bilinir. Zâtî’nin Beyazıt Camii avlusundaki dükkânına devam etmiş, hocası Karamanlı Mehmed Efendi’ye sunduğu sünbül redifli kasideyle dikkat çekmiştir. Süleymaniye çevresindeki eğitiminin ardından Halep’te bulunmuş, İstanbul’a dönüşünden sonra şiirlerini Kanûnî Sultan Süleyman’a ulaştırmıştır.

Kanûnî’nin himayesi Bâkî’nin hem edebî şöhretini hem ilmiye mesleğini güçlendirmiştir. Müderrislikten Mekke ve İstanbul kadılıklarına, Anadolu ve Rumeli kazaskerliğine kadar yükselmiş; arzuladığı şeyhülislâmlık makamına ulaşamamıştır. Kanûnî’nin 1566’daki ölümü üzerine yazdığı Mersiye-i Hazret-i Süleymân Hân, kişisel yas ile imparatorluk ihtişamını bir araya getiren en önemli eserlerinden biridir. Bâkî 1600’de İstanbul’da ölmüş ve cenazesi geniş bir devlet ve edebiyat çevresinin katılımıyla kaldırılmıştır.

Şiir anlayışı ve dili

Bâkî’nin asıl gücü gazeldedir. Şiirinde kelime seçimi, ses tekrarları ve aruz ritmi birbirinden ayrılmaz. Tevriye, îham ve cinas gibi anlamı çoğaltan sanatları kullanırken söyleyişi ağırlaştırmaz; ‘yıkılası’ gibi gündelik bir ünlemi ya da ‘işte burası’ gibi konuşma kalıbını klasik gazelin içine rahatlıkla yerleştirir. Bu özellik, onun şiirine hem saraylı bir incelik hem canlı bir şehir sesi verir.

Bâkî çoğu zaman dünyevî hayatın ve güzelliğin şairi olarak Fuzûlî’nin ıstırap merkezli sesiyle karşılaştırılır. Bununla birlikte şiirlerindeki meyhane, şarap ve rindlik söz varlığını tek ve zorunlu bir tasavvuf alegorisine indirgemek de yalnız literal okumak da eksik kalır. Şair, görünen anlamla çağrışım alanını birlikte işletir. Tabiat tasvirlerinde bile yaprağın yere düşmesini itibar kaybına, rüzgârı zamana, ağacın soyunmasını derviş hırkasına dönüştürür.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânŞairin gazel, kaside, musammat, kıta ve beyitlerini bir araya getiren; kendi sağlığında farklı tarihlerde yeniden düzenlediği temel eseridir.
• Mersiye-i Hazret-i Süleymân HânKanûnî Sultan Süleyman’ın ölümü üzerine yazılmış sekiz bentlik terkibibent; kayıp, hükümdarlık ve fanilik temalarını işler.
• Fezâilü’l-CihâdAhmed bin İbrahim’in Meşâri‘u’l-eşvâk adlı Arapça eserinden yapılan, cihadın faziletlerine ilişkin mensur tercümedir.
• Meâlimü’l-YakînKastalânî’nin Hz. Muhammed’in hayatına ilişkin el-Mevâhibü’l-ledünniyye adlı eserinin Türkçe tercümesidir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Bâkî, klasik Osmanlı şiirinde söyleyiş mükemmelliğinin başlıca ölçülerinden biri hâline gelmiştir. Şiirleri kendi çağında Anadolu ve Rumeli’nin ötesinde okunmuş; daha sonraki yüzyıllarda Şeyhülislâm Yahyâ, Nef‘î ve Nedîm gibi şairler onun kurduğu klasik çizgiyle ilişki kurmuştur. İstanbul Türkçesini gazelin yüksek estetiğine taşıması ve sesi anlamın asli parçası hâline getirmesi, modern dönemde Yahya Kemal’e kadar uzanan güçlü bir Bâkî imgesi oluşturmuştur.