Dil ne mihnetden kaçar hergiz ne gamdan incinür

Gönlün dertten değil sevgilinin incinmesinden tedirgin olduğunu söyleyen; her beyitte “incinür” redifini başka bir öznenin üzerine bindiren altı beyitlik gazel.

1. 1

   Dil ne mihnetden kaçar hergiz ne gamdan incinür

   Hecr elinden çekdügi cevr ü sitemden incinür

   Günümüz Türkçesi +

   1Gönül ne sıkıntıdan kaçar ne de kederden incinir.

   2Onu inciten şey, ayrılığın elinden çektiği eziyet ve haksızlıktır.

   Beyit yorumu +

   İlk dize acıya bağışıklık ilan ediyor, ikinci dize hemen bir istisna getiriyor. Fark kaynakta: gam sevgiliden gelir ve kabul edilir, ayrılık ise aradan gelir ve edilmez.

2. 2

   Katlüme engüşt-i yâr itsün işaret gam degül

   Kangı nâ-dândur o kim hükm-i kalemden incinür

   Günümüz Türkçesi +

   1Sevgilinin parmağı öldürülmemi işaret etsin, üzülmem.

   2Kalemin verdiği hükümden incinen kaç bilgisiz vardır ki?

   Beyit yorumu +

   Parmak işareti bir idam buyruğu; şair onu kalemle yazılmış kaza hükmüne çeviriyor. Beyit itiraz etmemeyi erdem değil bilgi sayıyor, çünkü yazılmışa kızmak yalnız bilmeyene düşer.

3. 3

   Olsa kahruñla mukayyed lutfıdur ihsânıdur

   Yâr eger incinse de mahz-ı keremden incinür

   Günümüz Türkçesi +

   1Sevgili seni kahrıyla bağlarsa bu bile onun lütfu ve bağışıdır.

   2O incinse de incinmesi katıksız bir cömertlikten gelir.

   Beyit yorumu +

   Ceza, gönderenin kimliği yüzünden armağan hâline geliyor. Âşık mantığı sonuna götürüp sevgilinin kırılmasını bile ödül sayar; kendine itiraz edecek tek zemin bırakmıyor.

4. 4

   Kâmeti servin nem-i eşküm ser-efrâz eyledi

   N’oldı ol nâzük-nihâle şimdi nemden incinür

   Günümüz Türkçesi +

   1Gözyaşımın nemi onun servi boyunu büyütüp yükseltti.

   2Ne oldu o narin fidana, şimdi nemden incinir hâle geldi?

   Beyit yorumu +

   Gözyaşı fidanı büyüten sudur; aynı nem şimdi ona batıyor. Şair bunu bahçıvan şikâyeti gibi söylüyor, karşılık olarak da yalnız gereksiz görülmeyi alıyor.

5. 5

   Gözlerüm yaşını sûfî istemez yem kıldugum

   Görmedüm bir böyle hâr ‘âlemde yemden incinür

   Günümüz Türkçesi +

   1Sofu, gözlerimin yaşını denize çevirmemi istemiyor.

   2Böyle bir diken görmedim; suyun kendisinden incinir.

   Beyit yorumu +

   “Yem” hem deniz hem yemdir; Bâkî sofuyu dikene benzetip suyu geri iten bir bitki yapıyor. Zahitliğin bedeli, kendini besleyecek şeyi reddetmek.

6. 6

   Hûn-ı eşküm bir zamân âlûde kıldı işigin

   Baña dil-ber Bâkıyâ dahı o demden incinür

   Günümüz Türkçesi +

   1Kanlı gözyaşım bir vakit sevgilinin eşiğini kirletmişti.

   2Ey Bâkî, sevgili bana hâlâ o günden ötürü kırgın.

   Beyit yorumu +

   Gazelin bütün soyut incinmeleri sonunda tek somut olaya bağlanıyor: eşikte kalan bir kan lekesi. Kırgınlığın sebebi aşk değil, aşkın bıraktığı iz.