Dil ne mihnetden kaçar hergiz ne gamdan incinür

Gönlün dertten değil sevgilinin incinmesinden tedirgin olduğunu söyleyen; her beyitte “incinür” redifini başka bir öznenin üzerine bindiren altı beyitlik gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dil ne mihnetden kaçar hergiz ne gamdan incinür

   Hecr elinden çekdügi cevr ü sitemden incinür

   1Gönül ne sıkıntıdan kaçar ne de kederden incinir.

   2Onu inciten şey, ayrılığın elinden çektiği eziyet ve haksızlıktır.

   İlk dize acıya bağışıklık ilan ediyor, ikinci dize hemen bir istisna getiriyor. Fark kaynakta: gam sevgiliden gelir ve kabul edilir, ayrılık ise aradan gelir ve edilmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Katlüme engüşt-i yâr itsün işaret gam degül

   Kangı nâ-dândur o kim hükm-i kalemden incinür

   1Sevgilinin parmağı öldürülmemi işaret etsin, üzülmem.

   2Kalemin verdiği hükümden incinen kaç bilgisiz vardır ki?

   Parmak işareti bir idam buyruğu; şair onu kalemle yazılmış kaza hükmüne çeviriyor. Beyit itiraz etmemeyi erdem değil bilgi sayıyor, çünkü yazılmışa kızmak yalnız bilmeyene düşer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Olsa kahruñla mukayyed lutfıdur ihsânıdur

   Yâr eger incinse de mahz-ı keremden incinür

   1Sevgili seni kahrıyla bağlarsa bu bile onun lütfu ve bağışıdır.

   2O incinse de incinmesi katıksız bir cömertlikten gelir.

   Ceza, gönderenin kimliği yüzünden armağan hâline geliyor. Âşık mantığı sonuna götürüp sevgilinin kırılmasını bile ödül sayar; kendine itiraz edecek tek zemin bırakmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kâmeti servin nem-i eşküm ser-efrâz eyledi

   N’oldı ol nâzük-nihâle şimdi nemden incinür

   1Gözyaşımın nemi onun servi boyunu büyütüp yükseltti.

   2Ne oldu o narin fidana, şimdi nemden incinir hâle geldi?

   Gözyaşı fidanı büyüten sudur; aynı nem şimdi ona batıyor. Şair bunu bahçıvan şikâyeti gibi söylüyor, karşılık olarak da yalnız gereksiz görülmeyi alıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gözlerüm yaşını sûfî istemez yem kıldugum

   Görmedüm bir böyle hâr ‘âlemde yemden incinür

   1Sofu, gözlerimin yaşını denize çevirmemi istemiyor.

   2Böyle bir diken görmedim; suyun kendisinden incinir.

   “Yem” hem deniz hem yemdir; Bâkî sofuyu dikene benzetip suyu geri iten bir bitki yapıyor. Zahitliğin bedeli, kendini besleyecek şeyi reddetmek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hûn-ı eşküm bir zamân âlûde kıldı işigin

   Baña dil-ber Bâkıyâ dahı o demden incinür

   1Kanlı gözyaşım bir vakit sevgilinin eşiğini kirletmişti.

   2Ey Bâkî, sevgili bana hâlâ o günden ötürü kırgın.

   Gazelin bütün soyut incinmeleri sonunda tek somut olaya bağlanıyor: eşikte kalan bir kan lekesi. Kırgınlığın sebebi aşk değil, aşkın bıraktığı iz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle