Müje haylin dizer ol gamze-i fettân saf saf

Kirpikten servilere, dalgalardan Kâbe’deki saflara kadar her şeyi sıraya dizen “saf saf” redifiyle yürüyüp şairin cenaze namazında son safı kuran dokuz beyitlik gazel.

1. 1

   Müje haylin dizer ol gamze-i fettân saf saf

   Gûyiyâ cenge turur nîze-güzârân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1O fitneci süzgün bakış, kirpik ordusunu saf saf dizer.

   2Sanki mızrakçılar savaşa girmek üzere sıra sıra durmuş.

   Beyit yorumu +

   Kirpikler mızrak, bakış da onları saflara dizen kumandan. Redif ilk beyitte askerî bir düzenle giriyor ve gazelin sonuna kadar hangi kalabalığa uygulanacağını okura merak ettiriyor.

2. 2

   Seni seyr itmek içün reh-güzer-i gülşende

   İki cânibde turur serv-i hırâmân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Seni görmek için gül bahçesindeki geçit yolunda

   2salınan serviler iki yanda saf saf dizilmiş.

   Beyit yorumu +

   Serviler yol kenarına dizilince manzara tören alayına dönüşüyor. Ağaçlar seyirci sayıldığı için bahçe, sevgilinin geçişi için hazırlanmış bir güzergâh oluyor.

3. 3

   Leşger-i eşk-i firâvân ile ceng itmek içün

   Gönderür mevclerin lücce-i ‘ummân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Taşkın gözyaşı ordusuyla savaşmak için

   2engin deniz dalgalarını saf saf gönderiyor.

   Beyit yorumu +

   Gözyaşı bir ordu sayılınca deniz de karşı orduyu kuruyor; iki su birbirine saldırıyor. Şairin ağlaması böylece kişisel bir hâl olmaktan çıkıp coğrafyayı ilgilendiren bir savaşa dönüşüyor.

4. 4

   Gökde efgân iderek sanma geçer hayl-i küleng

   Çekilür kûyuna mürgân-ı dil ü cân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Gökte bağırarak geçenleri turna katarı sanma.

   2Gönül ve can kuşları senin mahallene saf saf çekiliyor.

   Beyit yorumu +

   Turna katarının dizilişi doğrudan gazelin redifini karşılıyor. Şair göğe bakan okuru yanıltıp düzelttiği için “saf saf” bu beyitte tabiattan alınmış bir kanıt hâline geliyor.

5. 5

   Câmi’ içre göre tâ kimlere hem-zânûsın

   Şekl-i sakkâda gezer dîde-i giryân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Camide kimlerle diz dize oturduğunu görmek için

   2ağlayan gözüm sucu kılığında saflar arasında dolaşıyor.

   Beyit yorumu +

   Ağlayan göz, cami içinde su dağıtan saka kılığına girip saf aralarında dolaşma izni buluyor. Kıskançlık bunun için kılık değiştirmeyi ve bir ibadet mekânını kullanmayı gerektiriyor.

6. 6

   Ehl-i dil derd ü gamun ni’metine müstagrak

   Dizilürler keremüñ hvânına mihmân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Gönül ehli, senin dert ve gam nimetine batmış durumda.

   2Cömertlik sofrana konuk olarak saf saf diziliyorlar.

   Beyit yorumu +

   Bâkî derdi nimete, eziyeti de kurulmuş bir sofraya çeviriyor. Konukluk sıraya bağlı olduğundan âşıklık gönüllü bir açlığa, sofraya oturmak da beklemeye dönüşüyor.

7. 7

   Vasf-ı kaddüñle hırâm itse ‘alem gibi kalem

   Leşger-i satrı çeker defter ü dîvân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Kalem senin boyunu anlatmak için sancak gibi salınsa

   2defterle divan, satır ordusunu saf saf ardından çeker.

   Beyit yorumu +

   Kalem sancak, satırlar da onun arkasından yürüyen asker; yazmak bir yürüyüş düzenine benziyor. Sayfa böylece boyu anlatmaya çalışırken kendisi de bir ordu alanına dönüşüyor.

8. 8

   Kûyuñ etrâfına ‘uşşâk dizilmiş gûyâ

   Harem-i Ka’bede her cânibe erkân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Âşıklar senin mahallenin çevresine dizilmiş, sanki

   2Kâbe haremindeki saflar her yöne sıra sıra durmuş.

   Beyit yorumu +

   Sevgilinin mahallesi Kâbe, âşıklar da çevresinde halka olan namaz safları. Benzetme yakınlığı artırırken tavafı bekleyişe çeviriyor: kimse içeri girmiyor, herkes çevrede duruyor.

9. 9

   Kadrüñi seng-i musallâda bilüp ey Bâkî

   Turup el baglayalar karşuña yârân saf saf

   Günümüz Türkçesi +

   1Ey Bâkî, dostlar değerini musalla taşında anlayıp

   2karşında el bağlayarak saf saf duracaklar.

   Beyit yorumu +

   Sekiz beyit boyunca dizilen bütün saflar sonunda cenaze namazına gelip duruyor. Değerin anlaşılması ölüme bağlandığı için makta, redifi bir övgü değil geç kalmış bir kabul hâline getiriyor.