Hâl-i ‘âlem ezelî böyle perîşân ancak
Dünyanın ezelî dağınıklığını gülen-ağlayan, bülbül-pervane ve saray-zindan çiftleriyle anlatan gazel, feleğin devesi altında padişah ile dilenciyi eşitler.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Hâl-i ‘âlem ezelî böyle perîşân ancak
Kimi kimi kimi nâlân ancak
1Dünyanın hâli ezelden beri ancak böyle dağınıktır;
2kimi güler, kimi ağlar, kimi yalnız inler.
- 2
Kimisi bülbül-i nâlân-ı -ı yâr
Kimi pervâne-i şem‘-i ruh-ı cânân ancak
1Kimi sevgilinin yanağındaki gülün inleyen bülbülüdür;
2kimi sevgilinin yüz mumunun çevresindeki pervanedir.
Kimi sevgilinin gül yanağına inleyen bülbül, kimi onun yüz mumunun pervanesidir. Roller farklı görünse de ikisi de güzellik çevresinde kendini tüketir. Bülbül sesle, pervane yanmayla acı çeker; gazel dünya çeşitliliğini aşkın iki klasik kaderiyle örnekler.
- 3
Bu cihân kimine u ‘ayş u safâ
Kiminüñ mihnet ile başına zindân ancak
1Bu dünya kimine eğlence, yaşama ve sevinç sarayıdır;
2kiminin başına ise sıkıntıyla kurulmuş bir zindandır.
Dünya kimine eğlence ve sevinç sarayı, kiminin başına kurulmuş sıkıntı zindanıdır. Saray-zindan karşıtlığı toplumsal talih farkını mimari uçlarda görünür kılar. Aynı dünya ortak mekân değil, kişinin payına göre bütünüyle başka bir yapıdır.
- 4
Pây-mâl olmada âhir şütür-i gerdûna
Pâdişâh ile gedâsı hele yeksân ancak
1Sonunda feleğin devesinin ayağı altında çiğnenirken
2padişah ile dilenci bütünüyle eşittir.
Feleğin devesinin ayağı altında sonunda padişah ile dilenci eşit biçimde çiğnenir. Yaşarken aşırı eşitsizlik üreten dünya, ölüm ve zaman baskısında ayrımı siler. Sert deve imgesi soyut feleği ağır ve kayıtsız bir ezme kuvvetine dönüştürür.
- 5
Bâkıyâ -i hayretde hemân
Her gelen kimse bu esrâr ile hayrân ancak
1Ey Bâkî, dünya denen hayret dergâhında
2her gelen kişi bu sırlar karşısında yalnız şaşkındır.
Bâkî'ye göre dünya bir hayret hânikâhıdır; buraya gelen herkes bu sırlar karşısında şaşkın kalır. Makta önceki çelişkileri çözmeye çalışmaz. Gülme ve ağlama, saray ve zindan, padişah ve dilenci aynı sırrın kavranamayan parçaları olarak bırakılır.
Metnin kaynağı
DEU-AVESIS.4543efa5-2233-4958-a504-0b76689cc339:g238-pdf294-295. Açık lisanslı tez ekinde G.238, basılı 276–277/PDF 294–295, 5 beyit; şiir-numarası → vezin bağlantısı PDF 65–66'daki Tablo 2'de açık. Sabahattin Küçük neşri yalnız sınır ve kısa okuma farkları için yalnızca araştırma amacıyla tanıktır. CC BY profil-ek ilişkisindedir; PDF içinde gömülü lisans yoktur.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Dünyanın hâli ezelden beri dağınıktır; aynı anda kimi güler, kimi ağlar, kimi inler. Matla tek bir dünya hükmü vermek yerine karşıt deneyimleri yan yana bırakır. Düzenin temel niteliği huzur ya da acı değil, bunların eşzamanlı ve eşitsiz dağılımıdır.